Инсанияталъул тарихалда цIаралги хутIарал, лъалкIалги тарал гIадамазул гIелмиябги, гIакълиябги, жамгIиябги, политикиябги хIаркатчилъи киналго заманабазе гIахьалаб букIунин абун буго цо гIакъилас. Гьел рагIаби рачIуна ракIалде анцI-анцI соназ Дагъистаналъулги гьелъул халкъалъулги къисматалъул жавабчилъи тIаде ккаразул цояв, гьездасанги ахирисеб ункъо соналъ республикаялъе бетIерлъиги гьабурав, исана гIумруялъул 80 сон тIубалев, политикиявги, жамгIиявги, гIелмиявги хIаракатчи МухIу ГIалиевасул пикру гьабулаго. Чияс...

Шамил районалъул Хучада росулъа Рашид ХIажиясулов, дунялалда бищун борхатаб Эверест мегIералъул тIогьиве вахун вугилан рагIидал, гьеле унго-унгояв бахIарчиян ккана ракIалде. Кин ва кида гьеб хасият инсанасулъ загьирлъулеб ва кигIан гъварид­го рукIунел гьелъул кьалбал? Гьеб суалалъе жаваб балагьизелъун дица лъай-хъвай гьабуна батIи-батIиял заманалъул гIакъилал гIадамазул цо- цо абиязулгун. Ва гьезул гIемерисез бихьизабулеб буго «БахIарчилъи» абураб рагIиялъе...

Ругъелде щведал, росдал школалъухъги балагьун, Советский райкомпартиялъул тIоцевесев секретарьлъун вукIарав МахIмуд ГьитIиновас абуна: «Гьаб школалда гьабураб хIалтIухъ МухIамад Ахкубеговасе кьезе ккола Социалистияб ЗахIматалъул БахIарчи абураб цIар», — илан. ХIакъикъаталдаги захIмат хирияв, сундулъго цевехъанлъи гьабизе гIедерав чи вукIана цин учительлъун, хадуб 25 соналъ школалъул директорлъун хIалтIарав М. Ахкубегов.     КIудияб ВатIанияб рагъ байбихьараб заманал­да школалъул...

1979 соналъул июналда, Хунзахъ районалъул халкъияв судиявлъун хIалтIулев вукIарав дихъе кIалъан вачIана республикаялъул прокурор М. Ибрагьимов ва лъазабуна метерго жиндихъе вачIаян абун. Нахъисеб къоялда гьесухъе щведал прокурорас абуна Гъуниб районалъул проку­рорлъун хIалтIизе витIулев вугин дунан абун. КIиго къоялдаса дун щва­на Гъуниве ва тIоцебесеб нухалда дандчIвана райкомалъул тIоцевесев секретарь ГIинчилов ХIажигун.   Райкомасул кабинеталде лъугьа­равго, диде...

Санал ран цIикIкIанагIан, цIакъго бокьулеб буго умумуз нилъее тараб кIалзулаб хазинаялъухъ гIенеккизе. Гьанже гурони, гьезул магIнаги тIубанго бичIчIулеб гьечIо. РагIараб гIакъилаб ка­ламги къалмиде босизе бокьулеб буго. Руго нилъеда гьоркьорги гьединал гIадамал. Гьезул цояв­лъунги ккола дир росуцояв, Россиялъул космонавтикаялъул академиялъул академик, дунялалда­го машгьурав гIалимчи Шамил ГIалиевги. Щвана гьесухъе цIалдохъаби рачунги, щола дунгоги.     МахIачхъала шагьар....

Гъуниб районалъул СалтIа росдал жамагIаталда лъикI лъала­ан Аминат-кIодо. Гьей гьаюна араб гIасруялъул 20-абилел сона­зул байбихьуда.   1970-абилел соназда дун хIалтIулев вукIана гIелмабазул кандидатасул диссертациялда тIад. Щвана республикаялъул централияб архивалдеги, цIалана дол соназул хIакъикъат рагьулел гIемерал документалги. БакIаб асар гьабулаан гьез ракIалъе. Кин гIумру гьабулеб букIараб нилъер умумуз? Рукъги, хъи­замги, колхозалъул хур-ахги жи­дер гъуждузде бегарал руччабаз...

Бигьародул гъотIол сариналъухъ    ХIалтIудаса хадуй шагьаралъул паркалде арай дие роол хIикматаб асар гьабуна хIанчIазул панаял бакъназги, гьел бакъназухъ гIенеккун машгъуллъун ругел гIолилазги, гIолилазухъ хIасратго балагьун бугеб рокьиялъги. Ццидалаб унтуца жанире къотIун рукIарал гIадамазул цIун букIана парк. Киса-кибего – сунтIун хIалхьолареб талихIалъул махI. Паркалда скамейкаялда гIодой чIарай диде аскIоре рачIана цIикIкIараб ригьалъул рос-лъади ва гIодор...

Анищалъул цIваялъул канлъухъе   Унго-унгоги, гIолохъанлъи, дулъ бугебщинаб гьунарги, гучги, гьелчейги, къеркьейги, роржен­ги. Дулъ гьелегьун беролел пи­крабазги анищазги тIаса бищула гIицIго тIадегIанлъи. Дуца щивав гIолиласухъе кьола жиндирго ани­щалъул цIва. Гьеб цIваялъухъе нух бахъулаго, гIолилал тIуркIуларо, гьезда лъаларо захIмалъи щи­балиги. Доба борхалъуда бугеб гьеб цIваялъ гIолилазухъе ритIун рачIуна жиндихъе щвезелъун гьез тIуразаризе кколел тIадкъаял. Цинги байбихьула...

ГIемерал сонал руго дида Кав­сарат ШугIайбова ва гьелъул рос Нажмудин МухIамадов лъалелда­са. Гьел кIиялго руго тохтурзаби. Кавсарат ккола Хасавюрт райо­налъул больницаялъул бетIерай тохтур, Нажмудин — Бамматюр­талъул участкаялъулаб больни­цаялъул бетIерав тохтур. Гьезул вас АхIмадги эбел-инсул нухдасан ана — Дагъистаналъул пачалихъ­ияб медицинаялъул академияги лъугIизабун, гьев вахъана стомато­логлъун. ХIалтIулев вуго Муцала­улалъул амбулаториялда. КIудияв вас Рустамицайин абуни, тIаса би­щана...

Доб букIана 1966 соналъул июнь моцI. Туркмениялъул Мари шагьа­ралда хIалтIулев вукIарав дун, лъади ячине вачIаян инсуцаги ахIун, от­пускги босун, «Ташкент-Кисловодск» поездалда сапаралъ вахъана.    Босараб белтида рекъон, вагоналъуве лъугьунаго, гьений дандчIварай 18-19 сон барай гIолилай йихьидал, дун чIун хутIана. ЧIахIиял чIегIерал берал, мугъзадаса гъоркье биччараб бицатаб гъал, узданаб лага-черх, би-рахь жубараб гIадаб кьералъул гьумер. Къокъго...