МичIчI некIого лъалаан даруяб чIахI гIадин. «Канон врачебной науки» абураб Авиценнал тIехьалда буго: «МичIчIгун къанцIа жубараб жо тIадги чIван, катаналъ бухьани, тIихь рагьун бачIунин, гьеб къвакIуларин, сахлъулин. МичIчIил тIанхал хIарараб хIуралъ магIарзул къалахъа би чвахи къотIизабула»,-ян.
XVI гIасруялдаса байбихьун, мичIчI белъараб лъим гIатIидго хIалтIизабулаан гьуъруздасан, бакьаздаса ва тIончIол рукъалдаса чвахулеб би чIезабиялъе.
Ракъарал соназ магIарул росабалъ гIадамаз кваниеги хIалтIизабулаан мичIчI. Гьелъул гьабулаан карш ва чурпа, жакъаги гIадамаз гъираялда кванала мичIчIил чадалги хинкIалги. Ракъидал, кIвекIун тIанхалгун, тIаде щван цIамгун, мичIчI чIаго кваналаан.
Нусго унтиялъул дару
ГIелмиял цIех-рехаз чIезабун буго мичIчI витаминазул тIабигIияб нахърател букIин. Лимоналда дандеккун, мичIчIилъ кIиго нухалъ цIикIкIун буго аскорбинка, гъарцIи, цIекIу, гьединго ламадуралда гъорлъ бугелдаса мичIчIилъ гIемерго цIикIкIун букIуна каротин. Гьеб гуребги, мичIчI бечедаб буго К, Е ва В витаминаздалъун, гьединго железо, магний, медь, кальций гIадал микроэлементаздалъун. Масала, инсанасе мехелалъ гIола мичIчIил 20 тIанхилъ бугеб А витамин.
Черхалъе цIакъ пайдаяблъун рикIкIуна мичIчIил тIамхазулъ букIунеб хлорофилл-гIурччинаб пигмент. Гьелъ квербакъула черхалъул киналго гIуцIаби лъикI хIалтIиялъе, хасго чехь-бакь, ракI, бидурихьал ва хIухьел цIалел лугби. МичIчIица черх цIунула батIи-батIиял унтабаздаса, масала, цинга абулеб захIматаб унтудаса.
Тарихиял хIужаби
НекIсияб Рималъул солдатаз квачалдаса цIуниялъе кверазда мичIчI лъулъалеб букIун буго;
- ТIоцебесеб ва КIиабилеб дунялалъул рагъазул заманалда, квас-квасалъул бакIалда, гьабулеб букIана мичIчIил ретIел.
- Рагъул заманалда мичIчI хIалтIизабулаан витаминал гIоларого лъугьунеб унтудаса цIуниялъе;
- Холодильник гьечIеб заманалда хехго холел кванил нигIматал, масала, гьан ва хIан цIунулаан мичIчIилъ;
- Ахихъабаз мичIчIил тIокIкIел хIалтIизабула харинацI хвезабиялъе;
- Англиялда гьабула мичIчIил чагъир;
- МичIчIидаса бахъула тIабигIияб гIурччинаб релъен.
МичIчIил зарал букIуна
КъанагIатги вукIунаро мичIчIица кверал рухIичIев чи, амма гьеб хехго уна ва черхалъе гьелъул кинабгIаги зарал букIунаро.
МичIчIидаса пайда босизе бегьуларо:
- Хехго би бетулел чагIаца;
- Лъимаде йигей гIаданалъе, хIинкъи букIуна лъимер биххиялда.
- Тохтурас кьуни гурони, дараби хIалтIизарулев чияс мичIчI кваназе бегьуларо.
- Бидул тIадецуй дагьаб бугони, мичIчIица гьеб жеги гIодобе ккезабула.
- МичIчI хIалтIизабулел цо-цо чагIазул тIомоде рала тIанкIал.
- Даруялъе букIине мичIчI бакIарула гьеб тIегьалеб мехалда, хIалтIизабула гьелъул тIамах. Бакъвазабула рагIдукь, гьури хIалтIулеб бакIалда, масала, мокърокь дализабун. ЦIунизе ккола регьел гьечIеб, бацIцIадаб гьава бугеб бакIалда.
МичIчIил тIокIкIелалъ чорхое чIаголъи кьола, гьелъ чорхолъ би цIикIкIинабула ва гьелда гъорлъ гемоглобин гIемерлъизабула. Гьединго гьелъ кумек гьабула тIул, ццидалкъвачIа, кванирукъ, хъватбакь унтарал чагIазе. Бидулъ цIикIкIун бугеб чакрил къадар дагь гьабула.
ТIаде щун буго мичIчIил заман. ТIадехун бицунебги хIисабалде босун, лъикIаб букIина «херлъилалде», тIегь балелде, мичIчIил нахърател гьабуни.
Йод ва кальций
ГIалимзабазул пикруялда рекъон, лъимал сах-саламатго гIей бараб буго эбел-инсуца лъималазе кьолеб тарбиялда, кванда ва витаминазда. Хехго гIолел лъималазул чорхое къваригIуна гьезул жакъасебги метерисебги къоялъул сахлъи жидеда барал йод ва кальций гIадал микроэлементал. Йод гIунгутIиялъ лъимадул сахлъи нахъе ккола, 10-15 проценталъ мукъсанлъизабула гIакълу-лъай.
ТIолалго улкабаздаса гIалимзабазул баяназда рекъон, чорхолъ йод мукъсанлъани гIадалнахуе ва психикаялъе жагъаллъи кколеб буго. Амма гьеб буго жиндаса цIуна-къазе, жиб тIагIинабизе бегьулеб гIузру. Лъимер сах-саламат гIеялъе, йодго гIадин, къваригIуна кальцийги. Гьездаго цадахъ гIун бачIунеб черхалъе щвезе ккола Д витаминги. Гьелъ квербакъула лъималазул чорхолъ кальций регьине.
Нури Нуриев
