Ахираб 10 соналда жаниб республикаялда рак унти цIикIкIун буго 35 проценталъ.

ДРялъул онкоцентралдаса щварал баяназда рекъон, гьабсагIаталда Дагъистаналда ракалъ унтун вуго 4881 чи (2350 бихьинчи ва 2531 чIужугIадан). 2025 соналда, каранда рак унти бугин абун, хъвай-хъвагIай гьабун буго 581 чIужугIаданалъул. Нилъер республикаялда соналдаса соналде цIикIкIунеб буго ракалъ унтаразул къадар ва гьеб «гIолохъанлъулебги» буго.

Рак унти букIин лъайдал, унтарасе дунял кIийиде бикьула. «Унтилалде» букIаралда хутIула ругьунаб гIумру, бокьулеб хIалтIи, гьудул-гьалмагълъи ва гIагарлъи, «унтун хадуселда» — цохIо живго.

Онкологаз абула, кигIанго захIмат бугониги, сахлъиялде хьул букIине кколин.

Рак унти ккеялъе рукIунел гIиллабазул, гьеб сах гьабиялъе онкоцентралда гIуцIун ругел ресазул, гьелдаса цIунизе кколеб куцалъул бицун, нижеца гара-чIвари гьабуна ДРялъул онкологияб централъул тIадегIанаб категориялъул хирург ГьитIиномухIамад МухIамадовасулгун: — ГьитIиномухIамад, рак унти сундалъун ккезе бегьулеб?

— Рак унти ккола черхалъул пуланаб логол клеткаби цIакъго гIемерлъи, ай гьезул къадар хIатталдаса ун цIикIкIин. Гьелъие бугеб гIилла жеги тIубан лъалеб гьечIо. Ракалъ унтиялъе квербакъула чиясул геназул ва гормоназул гIунгутIабаз, химия гъорлъ бугеб кваница, цIикIкIун дараби хIалтIизариялъ, нерваби понцIозариялъ, квешаб экологиялъ, заралиял вирусаз, гIадлу гьечIого гIумру гьабулеб букIиналъ, хъалиян бухIиялъ, мехтизарулел жалаздаса ва наркотиказдаса кеп босиялъ. Гьел гIиллабаз загIиплъизабула инсанасул иммунитет, ва рак унти байбихьула черхалъул цо клеткаялъул гIадлу хвеялдасан.

— Рак унти «гIолохъанлъулеб» бугин абула, гьелъие гIилла щиб?

— ТIадехун рехсарал гIиллабазде тIадеги гьелъие бугеб аслияб гIилла ккола жакъа гIолилаз бигьаго гIумру тIамулеб букIин. Гьезие бокьуларо бакIаб хIалтIи: я магь баччуларо, я хурир хIалтIуларо, хъахIаб чедги кванан, сериалазухъги балагьун, тахида регун унеб буго хIалчIахъадазул гIумру. Гьез къанагIатги кунаро хъачIаб, къвакIараб квен, кванилъ гIемер хIалтIизабула кьаралъи, чакар. КватIун гурони ясал росасе унаро, кватIун гурони гьез лъимер гьабуларо. Гьединлъидал хола ясазул гормоназул магIна, гьел цIикIкIуна каранзул клеткабазулъ, гьелдалъун гьезул каранда рак унтиги ккола. Гьел гIунгутIабазул «гIайибаздалъун» ккола гIолилазул чорхолъ рак унти.

— Щулияб сахлъи бугев чи унтулищ ракалъ?

— Гьединав чиясул сахлъи цIунула гучаб иммунитеталъ. Амма лъикIаб сахлъи кьурав чиги унтизе бегьула.

Рак унти ккеялъе цо гIилла букIунебани, бигьаго букIинаан гьелда данде къеркьезе. Рак унти букIине бегьула эбел-инсудаса ирсалъе щварабги, вирусал-бактериязул «гIайибалдалъун» ккарабги, гIураб къадаралда пихъалгун овощал щвечIолъиялъ ва кколеб къагIидаялда черх кIвекIуларого букIиналъ ккарабги.

— Ракалдаса цIуниялъе бищунго цIикIкIун сунде кIвар кьезе кколеб?

— Гьуъразда рак унти ккеялъе аслияб гIиллалъун рикIкIуна хъалиян бухIи, гьеб гуребги, хъалияналъ рак ккезабула кIветIалда ва мукъулукъалда.

Дагъистаналда тIоцебесеб бакIал­да буго руччабазул курмузда рак унти ккеялъул хIужа, кIиабилеб бакIалда — гьуъразда, лъабабилеб бакIалда — тIомода, ункъабилеб бакIалда — чохьода ва бицатаб бакьалда, щуабилеб бакIалда — предстателияб цIекIгьанада…

КьучIдасанго хисун буго жакъа гIадамаз гIумру гьабулеб къагIида. Тамахаб гурони квен кваналаро, рахIаталда черх тун буго. Гьале дуе цоги рак унти ккеялъе рукIунел гIиллаби. ГIемер заманалъ гIодор кIусиялъ ва саяхълъиялда хьвадиялъ рачуна предстателияб цIекIгьанада рак унти ккеялде. Ракалдаса цIуниялъе гьабизе ккола сахаб гIумру: химия гъорлъ гьечIеб квен, бацIцIадаб лъим, черх кIвекIи…

— ГIемерал гIарзал рукIуна республикаялда медицинаялъул хъу­лухъ гIодобегIанаб даражаялда бу­гилан. Масала, гIурал дараби ру­кIунарин, халатал иргаби ру­кIу­нин, хъулухъ гьабиялъул дара­жа тохаб бугин. Гьеб рахъалъ онкоцентралда кинаб ахIвал-хIал бугеб?

— Араб гIасруялъул 70-абилел соназда бараб онкоцентралъул минаялда унтаразе буго гIицIго 200 койка. Гьеле халатал иргаби рукIиналъе бугеб цо гIилла. Дагъистаналдаго гIадин лъабго миллион халкъ бугеб Россиялъул регионалъул онкоцентралда унтаразе чIезабун букIуна 600-700 койка. Республикаялъул сахлъи цIуниялъул министрасул кумекалдалъун онкоцентралда бана цIияб поликлиника ва 60 койкаялъул стационар. Планалде босун буго гьениб больницаялъул цоги мина базе. Руго гьаб заманалъул унти чIезабулел алатал. ХIалтIулеб буго позитронно-эмиссионияб томограф.

Амма камуларо цо-цо цIакъго багьаял дараби гIоларо рукIиналъул квалквал. Тохтурзаби-специалистал гIоларого рукIиналъул масъалаги тIубазабулеб буго.

— Республикаялда ракалъ унту­лезул ва холезул къадар цIи­кIкIи­налъе щиб гIилла бугин дуца абилеб?

— ТIолабго дунялалдаго гIадин, Дагъистаналдаги ракалъ унтаразул къадар цIикIкIунеб буго. 2025 соналда республикаялда ракалъ унтаразул къадар бахун букIана 151 азарго чиясде, гьоркьохъеб хIисабалда республикаялда щибаб соналъ щивав 100 азарго чиясда гьоркьосан 80-100 чи ракалъ унтулев вуго. Гьедин букIаниги, нилъер гьанир ракалъ унтулезул ва холезул къадар Россиялъул регионаздаса саламатго дагь буго. Гьел хIужабаз бицунеб буго республикаялъул онкологияб хъулухъалде харж гьабулеб гIарац лъикIал хIасилал кьолеб куцалда хIалтIизабулеб букIиналъул.

— Онкологаз абулеб буго, цудунго тIатинабуни, рак унти сах гьабизе кIолин, амма цудунго тIатинаби захIматаб масъала кколилан. Сунда бараб бугеб гьеб захIмалъи: унти чIезабиялъул гIун­гутIабаздайищ яги жидерго сах­лъиялде гIадамазул гьечIеб тIадчIеялдайищ?

— Рак унти киналгIаги гIалама­таздалъун загьирлъуларо, гIаламатал тIатиндал, унтиялъ жиндирабго босула. Рак цудунго тIатинабиялъул мурадалда, щивав чи вукIине ккола тохтурасул халкквеялда гъоркь. Кинаб ригьалдаса байбихьун чи онкологасухъе ине кколевин абураб суалалъе чIванкъотIараб жаваб кьезе захIмалъула. Амма 35-40 сон барав чи лъагIалида жанив кIиго нухалъниги онкологасухъе ине ккола. Чара гьечIеблъун ккола зама-заманалдасан республикаялъул кинабго халкъа­лъул цIех-рех гьаби. Нилъер республикаялда гьеб рахъалъ гьабулеб хIалтIи расги беццизе ккараб куцалда гьечIо.

— Рак сахгьабиялъе гьаб замана­лъул кинал къагIидаби хIалтIи­зарулел?

— Сахгьаби бараб букIуна унтия­лъул даражаялда, унтарасул ригьалда ва гьесул чорхолъ ругел цоги унтабазда. Аслияб куцалда захIматал унтиби сах гьарула хирургиялъул кумекалдалъун. Гьезул хIасилазухъ балагьун, операциялдаса хадуб гьабула химия-терапия, гормоно-терапия ва лучевая терапия. Жакъа къоялъул ресазул кумекалдалъун хирургас жигар бахъула унтараб лага цIунизе. Масала, церетIурал улкабазул хирургазухъа бажарула 95 проценталдасаги цIикIкIун руччабазул керен цIунун, нахъе къотIичIого. Нилъер гьанибин абуни, гьелъул бицинего нечараб хIал буго, ай хирургазухъа къанагIат гурони бажаруларо руччабазул керен цIунун. Къокъго абуни, нилъер республикаялда гьеб ра­хъалъ хирургияб хъулухъ на­хъе­ккараб буго. Гьединлъидал захIматго ракалъ унтарал чагIи опе­рациял гьаризе ине ккола Россиялъул машгьурал медицинаялъул центразде.

— Нужер хIалтIуе сунца квал­квал гьабулеб, гIолареб, гьечIеб жо щиб бугеб?

— Аслияб куцалда нижее квалквал гьа­булеб жо ккола гIемер хъвадаризе кколел рукIин, гьелдалъун заман гIоларого букIуна унтарасда аскIоре ине. ХIалтIи буго цIакъ гIемерлъун, амма кьолеб гьечIо гьелда рекъараб харж.

КъваригIунел алатазул, тохтурзабазул лъай-махщалил, дарабазул бицунеб бугони, цебеялдаса Централда саламатго лъикI буго.

— Ракалъ унтарал чагIазе щиб гIакълу дуца кьелеб?

— ТIоцебесеб иргаялда, гьез хи­тIаб гьабизе ккола онкологасухъе ва сах гьаризе ине ккола гьелъие шартIал ругеб хасаб больницаялде. Аслияб жо ккола унтарав сахлъизе вукIиналда божи ва тохтурасул хIалбихьи. Ракалдаса ворчIуларин абун, гIумруялде квер хьвагIун чIезе бегьуларо, къеркьезе ккола. Аллагьасул хIикмат камуларо, чанги ккола тохтурас хвезе витIарав чи сахлъарал лъугьа-бахъинал.

Нури Нуриев