Щуабилеб маялда академик, гIалимчи, хъвадарухъан, журналист ва гIуцIарухъан ХIажи ХIамзатов гьавуралдаса тIубала 100 сон

Северияб Кавказалда академиклъун вахъарав тIоцевесев гIалимчи вукIана гьев. Дагъистаналда гуманитарияб гIелмуялъе кьучI лъолаго, цIиял пикрабаздалъун гьес бечед гьабуна адабият ва мацI лъазабиялъул гIелму, кIудияб бутIа лъуна халкъазул кIалзул гьунаралъул асарал данде гьариялъулъ ва гьезул гIелмиял цIех-рехазе квербакъана. Жиндир гIелмиял хIалтIабазулъ ХIажица гIемер хIалтIизабуна гIурус ва Европаялъулгун Бакъбаккул улкабазул маданият. Амма гIалимчилъун гьев вахъинавиялъе цIикIкIараб квербакъи гьабуна Кавказалъул маданияталъ.

ХI. ХIамзатовас гIемерал соназ нухмалъи гьабуна МацIалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталъе. Гьесул цIар машгьурлъана Дагъистаналда гуребги, тIолабго Северияб Кавказалда, Россиялда ва СССРалда гъорлъе унел рукIарал союзиял республикабазда. Лъалаан гьев къватIисел улкабазул гIалимзабаздаги.

 

ГIумруялъул нухлул цо-цо баянал

Гьавуна 1926 соналъул щуабилеб маялда ЦIада росулъ, ЦIадаса ХIамзатил хъизамалда. Школа лъу­гIидал, цIализе лъугьана мединституталде, амма рехун тезе ккана. Цинги лъугIизабуна пединституталъул математикаялъул факультет.

ХIалтIана редакциялда, гIелмияб институталда, цIалана партшколалда — журналистикаялъул отделени­ялда. ВукIана республикаялъул телевидениялъулгун радиоя­лъул ко­ми­теталъул нухмалъиялдаги, хIал­тIана Дагъистаналъул культураялъул министерствоялдаги. Бихьулеб букIахъе, ХIажиясул букIинчIо би­тIа­хъего филологиялда, адабияталда хурхараб хасаб лъай. Амма гьев вукIана филология, философия, ма­даният, культурология гIадинал захI­матал гIелмиял бутIабазда лъай щварав гIалимчи.

1972 соналъул ноябралда Тарихалъул, мацIалъул ва адабията­лъул институталъул директорлъун тIа­муна гьев. Гьелдаса нахъе гIелмияб хIалтIуда вукIана. Гьесул нухмалъиялда гъоркь республикаялъул гуманитарияб гIелму цебетIолеб букIана. Рагьана цIиял отделал: археологиялъул, социологиялъул, лексикографиялъул, фольклористикаялъул, искусствоведениялъул. ХIамзатовасул гIуцIарухъанлъиялъул хIасилалда ГIел­мабазул академиялъул филиала­лъул бакIалда Дагъистаналъул гIел­мияб центр рагьана. ГIемерлъана гьенир хIалтIулел институтазул къадарги. Дагъистаналъул гIелмияб центр лъугьана Северияб Кавказалъул бищун кIудияб гIелмияб центрлъун.

Гьелго соназда МацIалъулгун адабияталъул ва искусствоялъул институталъе кьуна Дагъистаналъул халкъияв шагIир ЦIадаса ХIамзатил цIар. ХIажи ХIамзатовасул нухмалъиялда гъоркь байбихьана Дагъистаналъул филологиялъулгун искусствоялъул гIелмиял цIех-рехал гьаризе. Гьесул бажариялдалъун къабул гьаруна гIемерал гIалимзабаз цадахъ гIумруялде рахъинарурал проектал ва программаби. Гьезда рекъон хъвана Дагъистаналъул анлъго миллаталъул адабияталъул история, миллиялгун гIурус ва гIурусгун миллиял мацIазул словарал, литературиял мацIазул нормативиял грамматикаби ва цогидал гIелмиял хIалтIаби. Академик ХIамзатовасул бихьизабиялда рекъон хIадурана ва къватIире риччана Дагъистаналъул хъвай-хъвагIай гьечIел халкъазул словарал. ГьабсагIаталда гьединаб 14 словарь бахъун буго ва жеги ункъо къватIибе биччазе хIадурулеб буго. Гьесулго ва редакциялъул нухмалъиялда гъоркь хIадурана ва къватIибе биччалеб буго «Дагъистаналъул халкъияб кIалзул гьунаралъул асаразул сводалъул» 20 том. Гьелъул анцIила кIиго том къватIибе биччан буго.

ГIуцIарухъанасул хIалтIуда цадахъго ХIажи ХIамзатовас гьабулеб букIана гIелмияб хIалтIиги. Академикас щунусгоялдаса цIикIкIун гIелмияб макъала хъвана, къватIибе биччана 16 монография, Кавказалъул, тIолгороссиялъул ва халкъазда гьоркьосел гIелмиял дандеруссиназда нусгогIанасеб кIалъай гьабуна. Гьел рукIана литературоведениялъул, фольклористикаялъул, социолингвистикаялъул, востоковедениялъул ва культурологиялъул гьанжезаманалъул масъалаби рагьулел ва гьел тIуразариялъул цIиял къагIидабазул бицунел макъалаби. 2000 соналда гьев вищана Россиялъул гIелмабазул академиялъул хIакъикъияв членлъун ва Дагъистаналдагун Кавказалда литературоведениялъул тIоцевесев ва цохIо вугев академикасул цIаралъе мустахIикълъана.

ХIажи ХIамзатовасул аслиял гIел­миял цIирагьияллъун ккола: Да­гъистаналъул халкъазул адабият бижиялъул ва цебетIеялъул гIаммал къанунал чIезари; ХVIII-ХХ гIасрабазда гIемермиллатазулаб Дагъистаналъул халкъазул тарихиябгун маданияб ва литературияб гIаммаб хасияталъе къимат кьей; Северияб Кавказалдагун Дагъистаналъул художествияб цебетIеялда миллиял ва батIиял миллатаздаса росарал кьучIал ралагьи; миллияб искусствоялъул творчествоялъул рахъал лъугьиналъул ва церетIезариялъе квербакъарал шартIал чIезари; адабияталъул цебетIеялъул миллиял хаслъаби чIезари; Северияб Кавказалъул рухIияб гIумруялда Бакъбаккул ва БакътIерхьул адабияталъул кIвар рагьи ва миллияб культураялъул къисматалъе гIурус культураялъ гьабураб квербакъиялъул бицин ва гь.ц.

ХIажи кколаан «Миллияб адабияталъул ва Дагъистаналъулги Северияб Кавказалъулги халкъияб кIалзул гьунаралъул поэзиялъул тарихгун теория» абураб гIелмияб школалъе кьучI лъурав гIалимчи. Гьеб рикIкIунаан цебетIураб гIелмияб школалъун ва 2003 соналда мустахIикълъана РФялъул президентасул гранталъе. ХIамзатовасул гIелмияб школалда куцана гIемерал гIалимзаби, гьез цIунана кандидатлъиялъе ва докторлъиялъе диссертациял. КъватIисел улкабазул гIалимзабазулгун бухьенал гьариялъеги жигар бахъана ХIамзатовас. Гьесул нухмалъиялда гъоркь гIуцIана ва тIоритIана тарихалъул, маданияталъул ва политикаялъул кIвар бугел масъалабазул бицарал халкъазда гьоркьосел гIелмиял дандеруссинал. Дагъистаналда гьарулел гIелмиял цIех-рехазул бицун гьес кIалъаял гьаруна Германиялда, Франциялда, Англиялда, Австриялда, Испаниялда, Венгриялда, Турциялда, Сириялда, Япониялда, Китаялда, Америкаялда, Канадаялда, Швециялда, Индиялда, Болгариялда. Гьесул квербакъиялдалъун гIумруялде бахъинабуна Дагъистаналъулгун Америкаялъул археологазул цадахъал цIех-рехазул программа, дагъистаниязул мацIазде Инжил буссинабиялъул Дагъистаналъулгун Швециялъул проект, Дагъистаналъул археологиялъулгун этнографиялъул, искусствоялъул ва хъвай-хъвагIаялъул Япониялда, Англиялда, Венгриялда ва цогидал улкабазда тIоритIарал выставкаби.

ХIажи вукIана жамгIияв хIаракатчиги. Россиялъул Хъвадарухъабазул, Журналистазул ва Театралиял хIаракатчагIазул союзазул членги кколаан гьев. Россиялъул халкъазул багьа тIокIаб маданияб нахърателалъе къимат кьолеб РФялъул президентасда цебе гIуцIараб советалъул ва цогидал жавабиял гIуцIабазул членлъун вукIана гIемерал соназ. «Известия РАН. Серия литературы и языка», «Известия Северо-Кавказского научного центра высшей школы» гIелмиял журналазул редакциялда гъорлъ рехсолаан гьесул цIар. Гьесул хIаракаталдалъун гIуцIана «Вестник ДНЦ РАН» абураб гIелмиял макъалабазул журналги.

Дагъистаналъул ва Северияб Кав­казалъул вузазегун гIелмиял цент­разе гIалимзаби хIадурулеб къе­белъилъун букIана ХIажи ХIам­затовас нухмалъулеб институталда гIуцIараб диссертациялъулаб совет. «РФялъул халкъазул адабият», «Фольклористика», «РФялъул хал­къазул мацIал: Кавказалъул ма­цIал» махщелазул гIелмабазул док­торлъиялъе диссертациял цIуну­лаан гьенир. РАНалъул М. Горькиясул цIаралда бугеб Дунялалъул адабияталъул институталъул диссертациялъулаб советалдаги вукIана ХIажи ХIамзатов. Гьес нухмалъи гьабун микьго кандидатас ва 13 докторас диссертация цIунана. Гьев вищун вукIана Грузиялъул Миллиял гIелмабазул академиялъул къватIисеб улкаялъул членлъунги.

Живго тIадегIанлъи­завулеб хасият

Гьев кидаго ватулаан кумекалдеги кверчIваялдеги хIажалъарал гIадамазда хьолбохъ. ГIумруялда жаниб тIамулеб гьесул щибаб галул роценлъун лъугьун букIана живго гIадин жинда аскIор ругелги рокьизе лъай.

Гьесул мурад букIана дагъистаниязул гIумру лъикIаб рахъалде хиси. Инсанасе эркенлъи, ритIухълъи, цоцазе кумек гьаби, цоцазулгун рагIи дандеккей гIадамазул гIумруялъулъ щибаб къойилаб къанунлъунги низамлъунги лъугьин.

Амма, цогидазде дандеккун, гьесда кIвана цIакъго кIудияб хIалтIи гьабизе, гьесул кIвахI гьечIеб ва тIадчIараб хIалтIул хIасилалги цIакъго тIа­де­гIанал руго. ХIисаб гьабураб ме­халъ, тIубараб гIелмияб къокъаялъул хIаракатчилъиялда бащалъулеб буго гIелму цебетIезабиялъулъ ХIажица лъураб бутIа: литератураялда ва культураялда, социологиялда ва ху­дожествияб творчествоялъул фи­ло­софиялда хурхарал суалазул цIех-рехазул хIасилалда хъварал анцI-анцI тIахьал. Нилъер улкаялъул ва къватIисел пачалихъазул батIи-батIиял журналазда ва мажмугIазда рахъарал нус-нус гIелмиял макъалаби, дунялалъул анцI-анцI улкабазул конференциязда ва цогидалги мажлисазда культуроведениялъул ва адабияталъул суалазда тIасан гьарурал кIалъаял. XI. ХIамзатов вукIана кавказоведениялъул ва востоковедениялъул, фольклор ва мацIал лъазариялъул гIелмабазул методологиялъул ва теориялъул рахъалъ чанго цIияб гIелмияб нухалъе, чвахиялъе жинца кьучI лъурав ва цебе тIезабурав гIалимчилъун.

Лъебергоялдаса цIикIкIун соналъ гьев хIалтIана ЦIадаса ХIамзатил цIаралда бугеб МацIалъул, адабияталъул ва маданияталъул институталъул директорлъун, нухмалъи гьабуна Россиялъул гIелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гIелмияб централъе.

 

ХIамзатил ХIажиясулгун ккараб лъай-хъвай

Нижер лъай-хъвай ккана 1984 соналъул июналда, дир диплома­лъулаб хIалтIул гIелмияв нухмалъу­лев ЧIе­гIерчиев МухIумаца дун гьесул каби­неталъуве вачараб мехалда. Дица лъугIизабун букIана ДГПИялъул фило­логияб факультет ва дихъ букIана гьеб институталъул ректорлъун доб мехалда хIалтIулев вукIарав АхIмад МухIамадовас гъоркь гъулбас гьабураб, дун аспирантураялде восейин XI. ХIамзатовасухъе битIараб кагъат. Нижер мурад лъан хадуб гьес абуна институталда лъикIал шартIал ругила гIелмуялда тIад хIалтIизе, амма кинабго бараб бугила аспирантасул хIаракатчилъиялда.

Сабурав, гIадамазул ракI тIаде цIалеб гьими гьурмадаса камуларев гьев нижедехун кIалъалаан ракIчIараб, амма жиндасаго чIухIиялъул асар гъорлъ гьечIеб каламалдалъун, дандияв кантIизавулаан чIванкъотIараб ва магIнаяб каламалъ. ХIатта гьеб накъит кIиязего пайдаяб бахIсалде сверизабизе хIаракат бахъулаан цо-цо мехалда ХIажица. КIалъа-басаялъулъ дандияв гьес вачунаан гIумруялда ва гIелмуялда хурхарал захIматал суалазул сухъмахъазде ва кумек гьабулаан, гьел сухъмахъаздасанги ун, гьев чи хIакъаб, ритIухъаб ва гIатIидаб нухде вачине.

1. ХIамзатов вукIана гIакъилав, гIемерсоназулаб гIумруялъулги хIалтIулги хIалбихьи щварав, тIадегIанаб даражаялда гIаданлъи, чилъи чорхолъ бугев, унго-унгояв интеллигент, ретIунеб ратIлилъ, бицунеб рагIулъ, хьвада-чIвадиялъулъ ва сундулъго, кибго жиндаса цогидазги мисал босизе мустахIикъав инсан. Гьединлъидал ракIалде кколаан гьесдаса хасаб рухIияб кунчIи, хинлъи ва гIакъиллъи нилъехъеги бачIунеб бугилан. Гьелъ гIемеразе квербакъи гьабулаан гIамал-хасият лъикIаб рахъалдехун хисиялъе, гIелмияб хIаракатчилъи борхиялъе, гIумруялъулъ дандчIварал захIмалъаби къезариялъе. Цо рахъалдасан — гьев вукIана магIарулав, умумузул ирс босарав дагъистанияв, цогидаб рахъалдасан — Европаялъул тарбия щварав гIалимчи. ХIажилъ гIемер букIана тарбиялдалъун яги лъай босиялдалъун щолареб, амма тIабигIаталъго гьесулъ лъураб, тIадегIанаб ва гIаданлъиялъул ва гIадлу-тадбиралъул рахъ.

Квер борхун гIунтIулареб борхалъи

Араб гIасруялда анцI-анцI соназ тIурачIого хутIун рукIана маданияталъул ва адабияталъул гIелмуялъе кIвар бугел гIемерал масъалаби. Гьелъие гIиллалъунги лъугьана большевизмалъул идеологиялъ цебе лъураб методологиялъ, абухъего, цIараб хIуччдаса къватIире рорчIизе рес кьолеб букIинчIолъи. Модалъун лъугьараб ва гIемерал соназ жинда рекъон гIалимзаби хIалтIизе ккараб гьеб къагIида букIана гIицIго цо рахъалдехун, ай социалистияб реализмалъул гIорхъичIвараб теориялдехун гурони, батIияб рахъалдехун бер рехизе биччачIолъиялдалъун загIипаб ва заралияб. Масала, бицине бегьулеб букIинчIо гIарабиязул культураялъ ва литератураялъ гьабураб асаралъул.

ХIамзатил ХIажи ана тIубанго батIияб нухдасан. Цо бугони, Дагъистаналъул адабият ва культура цебетIеялъухъ гьев балагьана, гьеб цогояб идеялъулабгун художествияб системаялда гъорлъеги бачун. КIиабизе, цIех-рех гьабуна тIолгосоюзалъул ва тIолгодунялалъул культуриябгун эстетикияб цебетIеялъул кьучIалда. ХIакъикъаталдаги, гьеб къагIида батана цIакъго пайдаяблъун ва «цIикIкIараб бачIин кьолеблъун». Цоялда хадур цоял къватIире риччана, мугIрузул улкаялъул халкъазул художествияб пикруялъул рахъалъ захIматал масъалабазул цIех-рех гьабиялъул цIияб нухдасан ун XI. ХIамзатовас хъварал тIахьал: «ЦIадаса ХIамзат. Инкъилабалде щвезегIан гIумру ва творчество (1877-1917 сс.)» (1973 с.), «Инкъилабалда цебесеб Дагъистаналъул гIемермиллатазулаб литератураялъул система лъугьин. Художествияб системаялъул иццул бетIер, гIадатал ва хаслъи» (1978 с.), «Инкъилабалда цебесеб заманаялъул Дагъистаналъул халкъазул литература. Типология ва художественнияб хIалбихьиялъул хаслъи» (1982 с.), «Художествияб ирс ва гьанжесеб заман. Дагъистаналъул литературабазул цебеселдаса пайда боси ва цоцазе асар гьаби» (1982 с.), «Квалквалал къезари. Къуватаблъун лъугьин. ЦIилъи. Дагъистаналъул советияб литература лъугьиналъул нухда» (1986 с.), «Дагъистан: тарихиябгун литературияб цебетIей. Таварихалъул, теориялъул, методологиялъул суалал» (1990 с.), «Дагъистан: рухIияб ва художествияб ирс» (2004 с.). Цоги тIахьал: «Миллияб художествияб культура ракIалдещвеязул матIуялъуб» (1996 с.), «Дагъистан Бакъбаккул ва БакътIерхьул рахъалъул культурабазул нухрикьуда» (2011 с.) ва цогидалги.

Гьаниб рехсараб щибаб тIехьалда тIубараб ва рагIа-ракьанде щвараб жаваб кьун буго цIех-рехалъе босараб аслияб ва кIвар цIикIкIараб суалалъе. Амма киназулго магIна буссараб буго гIелмиябгун теориялъулаб цо масъала тIубазабиялде. Гьеб масъалаги ккола Дагъистаналъул культура, адабият, мацI ва маданият тIолгодунялалъул художествияб цебетIеялъул ва хIалбихьиялъул системаялда гьоркьоб букIин чIезаби.

ХIажи ХIамзатовасул жамгIияб­гун гIелмияб жигаралъе тIадегIанаб къимат кьуна улкаялъ. Гьев муста­хIикълъана «Къадруялъул гIаламат» (1971 с.), «Халкъазул гьудуллъиялъул» (1981 с.), «ЗахIматалъул БагIараб байрахъалъул» хIурматалда (1986 с.), «ВатIаналда цебе гьабураб хъулухъалъухъ» IV ва III даражабазул (1999 с., 2006 с.) орденазе, кьуна гьесие къи­матал цIарал ва къадруял премиял.

Гьев вукIана ДАССРалъул культу­раялъул мустахIикъав хIалтIу­хъан­лъун (1968), ДАССРалъу­л гIел­­мабазул мустахIикъав хIара­кат­­чилъун (1974), Россиялъу­л гIел­­­мабазул мустахIикъав хIа­ра­кат­чилъун (1993), Ингу­ше­­тия Республикаялъул гIелмабазул муста­хIи­­къав хIаракатчилъун (2006), Адыгея Рес­­пуб­ликаялъул гIелмабазул мус­тахIикъав хIаракатчилъун (2011).

Гьесул цIар абадиялъго меседилал хIарпаз хъван хутIила гIагараб Дагъистаналъул тарихалда.

МухIамадов МухIамад Ибрагьимович,

филологиял гIелмабазул доктор, профессор