РФялъул Роспотребнадзоралъул баяназда рекъон, регионазда тIибитIун буго грипп унти. Тохтурзабазги абулеб буго февраль моцIалда гьеб жеги хIалуцине бегьулиланги.

ДРялъул Сахлъи цIуниялъул министерствоялдаса щварал баяназда рекъон, жакъа Дагъистаналда гриппалда данде прививка гьабун буго 510 азарго чиясе. Планалда буго халкъалъул 45 проценталъе, ай миллионгун 370 азарго чиясе прививка гьабизе. Гьенибго бицухъе, 2025 соналъул декабралда Дагъистаналда гриппалъ унти цIикIкIун буго 29 проценталъ, гъоркьиса букIараб хIалалде дандеккун.

Гьеб хIалги хIисабалде босун, ниж дандчIвана республикаялъул рахунел унтабазул больницаялъул кафедраялъул доцент, медицинаялъул гIелмабазул кандидат, ДРялъул мустахIикъав тохтур ГIабдурахIим ХIусниевгун ва гьабуна гьадинаб гара-чIвари.

— ГIабдурахIим, тIоцебесеб иргаялда гриппалъ щал унтулел?

— Иммуннияб гIуцIи загIипаб букIиналда бан, тIоцебесеб иргаялда гриппалъ унтиялдалъун гIумруялъе хIинкъи бугеб къокъаялда гьоркьоре уна лъимал, херал чагIи, халатрахъарал унтабаз кIвекIулел, лъимаде ругел руччаби, ВИЧ-СПИДалъ унтарал, рекIел унтаби ва рак унти бугел гIадамал.

Жакъа Дагъистаналда тIибитIун буго кIиго батIияб тайпаялъул грипп: гонконгалъулаб ва заманалъулаб (сезонияб). Гонконгалъулаб грипп буго гIемерго захIматабги. ГIемерисеб мехалда гьелъ унтула гIолохъанаб гIел. Араб гIасруялъул 60-70-абилел соназдаги Дагъистаналда тIибитIун букIана гонконгалъулаб грипп, гьанже гьеб тIадбуссун бачIун буго. Жакъасеб гIолохъанаб гIелалъул гьечIо гьелда данде къеркьон бажарулеб иммунитет. Гьелдалъун гьел захIматаб куцалда унтулелги руго.

— Гонконгалъулалдаги хасалил заманалъулаб гриппалдаги гьоркьоб щиб батIалъи бугеб?

— Гонконгалъулаб букIуна захI­ма­таб, гIемераб мехалъ тIаса унареб, цIа-кан бахунеб, щекъер унтулеб, гьуърул гьоролеб.

Грипп букIуна лъабго батIияб тайпаялъул вирусазул (штамм):

(HINI), (H3N2) ва В/Co­lo­ra­do/06/20I7. Аслияб куцалда Да­гъис­таналда тIибитIун буго кIи­го батIияб тайпаялъулаб. Гьез унти­чIого рукIиналъе прививка гьабизе ккола, унти багъарилалде кIиго-лъабго анкьалъ цебе, тохтурасул бер­балагьиялда гъоркь. Жакъа грипп тIибитIиялъе бугеб аслияб гIи­лла ккола гIадамаз жиндир заманалда гьелда дандечIолеб прививка гьабулеб гьечIолъи.

— Гриппалъул аслиял гIалама­тазул бицани…

— Гриппалъ черхалъул цIа-кан бахинабула 37-39 градусалде, гьединго букIуна бетIер унти, ракIбагъари, лагIи, кваназе бокьунгутIи.

Гриппалда хадуб бачIуна ма­гIа­зукъалал руччи, щекъер унти, мукъулукъ гьорой, букари. КIиабилеб, лъабабилеб къояз байбихьула хъегIи ва каранда жаниб бакIлъиялъулаб асар лъу­гьин. Гриппалъул букIунаро, гIа­датияб къватIул унтул (ОРЗ) гIадаб, бачIинахъего мегIер чвахиги хъе­­гIи­гун хIалценги.

— Гриппалъ унтарав больницаялда вегизе кколищ?

— Грипп букIуна батIи-батIияб: бигьаяб, гьоркьохъеб, захIматаб ва загьруяб.

Бигьаяб ва гьоркьохъеб формаялъул грипп рокъобго сах гьабула, захIматаб ва загьруяб бугони, больницаялда регизе ккола, хасго рекIелгун бидурихьазул ва гьуърузул халатрахъарал унтаби ругел чагIи.

— Гриппалъ унтарал чагIи хвеялда хIинкъи букIунищ?

— Нусго соналъ цебе «Испанка» (HINI) абулеб тайпаялъул гриппалъ щибаб соналъ холев вукIана миллион чи. Гьеб букIана гриппалдаса цIунулеб вакцина гьечIеб заман. Нилъер заманалдаги щибаб соналъ гриппалдалъун дунялалдаго хола 250-500 азарго чи. Дагъистаналда гриппалдалъун чи хвей ккола къанагIатаб лъугьа-бахъин.

Жибго гриппалдалъун чи холаро, гьелъ захIматаб хIалалде ккезарула унтарал ва загIипал лугби. Вирусалъулаб гьуърул гьорой, рекIел ччобори загIиплъи, менингит, энцефалит, ургьисалабазул ва тIулал гIунгутIаби гIадал унтаби ругел чагIи гьелъ загIип гьарула, хIатта хвезеги рес буго.

— Гриппалдаса цIуниялъе кинал тадбирал гьаризе кколел?

— Аслияб куцалда гьел тадбиразда гьоркьобе уна: лъикIаб квен, черх лъадари, щибаб къоялъ бацIцIадаб гьаваялда тира-свери, кверал чури, цIияб гьава рокъобе биччай. Гьединго грипп тIибитIараб заманалда гIемерал гIадамал ракIарараб бакIалде инчIого чIей, чара гьечIого ине кколев вугони, кIалалда, гьурмада маска бай, хъегIулев чиясдаса 1,5-2 метралъ рикIкIад чIей, жамгIиял бакIазда магIазукъалазда, кIалалда ва беразда квер хъвачIого тей. Беццараб буго рокъове щведал, сапун бахун, кверал чури, магIазукъалал цIамул лъеца чури, иммунитет цIикIкIиналъе, къойи­да жаниб цо чайдул гъуд гьоцIо хIалтIизаби.

Гриппалдаса цIуниялъе кIудияб пайда букIуна ражи ва пер гIадал умумузул дарабазулги.

— Рес бугищ цо сезоналда жаниб кIиго нухалъ гриппалъ унтизе?

— Буго, гриппалда дандечIолеб прививка гьабун гьечIони, кIиго нухалъги унтизе бегьула. Амма гьев унтула кIиго батIияб тайпаялъул (штамм) вирусалъ.

— Унтани щиб гьабизе кколеб?

— Рокъов чIезе ккола. Рокъосезги унтарасулгун гьоркьоблъи дагь гьабила. Гьесие хъулухъ гьабулес чара гьечIого гьурмада маска базе ккола. Унтарас цIунизе ккола бусадул низам, гьекъела лимонгун чай ва, захIматго унтани, тохтурасде хитIаб гьабила. Щуго къоялъ, къойида жаниб ункъо нухалда, гьекъезе ккола осельтамивиралъул таблеткаби.

— Грипп сах гьабиялъе хIасил кьолел дараби ругищ?

— ЦIа-кан цIикIкIин, тату гье­чIолъи, бетIер ва щекъер унти гIа­дал гIаламатал тIатиндал, байбихьизе ккола гриппалдаса сах гьаризе. ЧIахIиязул 38,5, лъималазул — 38 градусалде цIа-кан бахинчIого гьеб гIодобе ккезабизелъун дараби гьекъезе бегьуларо. ЦIакъго цIикIкIун цIа-кан бахани, хIинкъи букIуна гьелъ ччорбал ва щукIдул рукIкIинариялда, гIадалнах жагъал гьабиялда. ЦIа-кан гIодобе ккезабиялъе гьекъезе ккола осельтамивир ва арбидол, къойида жаниб — ункъо нухалъ. Загьруял жал ургьиса къватIире инариялъе цIикIкIараб къадаралда гьекъезе лъикIаб буго чай, рахь, какао ва компот.

Гриппалъул тIоцересел гIала­ма­тал тIатарабго гьекъезе лъи­кIаб­лъун рикIкIуна арбидол. МегIер чва­хулеб яги буччун бугони, бидурихьал гIатIид гьаризелъун, магIазукъалахъе тIинкIила тизин яги називин, гьеб инабизе бегьула жаниса мегIер цIамул лъеца чурунги. Щекъер унтулеб бугони, гьеб содадул лъеца ххулила.

Унти байбихьун чанго къоялдасан, хъегIиялда цадахъ захIматго бачIине бегьула ахтуги, гьеб мехалъ гьекъезе лъикIаб буго лазолван, амбробене.

Антибиотиказ грипп сах гьабиялъе кумек гьабуларо, ай гьез вирусазе асар гьабуларо.

— Хехаб кумек яги тохтур кида ахIизе кколев?

— Дараби хIалтIизаруниги лъаб­го къоялъ 38-39 градусалдаса тIаде араб цIа-кан гIодобе кко­леб гьечIони. ХIухьел цIазе захI­малъидал, каранда жаниб унти цIикIкIиндал. Гьоркьосаго къо­тIу­лареб бакъвараб хъегIи ва цо къоял­даса цIикIкIун ракIбагъари яги лагIи халатбахъунеб бугони.

Пайдаяб хазина

 

ТIогьилаб, сок хIалаб, гьацIул тIагIамалъул, дагьабго кIал-мацI лъвартIизабулеб, гьитIинаб ба­къул сипаталъул нигIмат — хурма (хIанц) цIакъ гIемераб къадаралда буго исана базаразда ва тукабазда. Инсанасул черхалъе ва сахлъиялъе Азиялдаса бачIараб гьеб пихъалъул букIунеб пайдаялъул хIакъалъулъ бицунеб буго гьаб макъалаялда.

Хурма ккола витаминазул, ми­нералазул ва цоги черхалъе хIа­жалъулел жалазул аслу. Хурмаялъул тIогьилаб кьералъ бицуна, ламадуралъулъ ва хъабхъилъго гIадин, гьелъулъги цIикIкIараб къадаралда бета-каротин (витамин А жиндаса лъугьунеб жо) букIин. Хурмадулъ бу­геб магниялъ кумек гьабула чорхолъа натриялъул цIамал инариялъе ва заралиял жалаздаса ургьисалаби эркен гьариялъе. Магниялъ гIодоцинарула нерваби ва щвезабула щулияб макьу. Хурма лъикIаб бу­кIуна чехь-бакьазе ва рекIелгун бидурихьазул гIуцIи щула гьабиялъе.

Хурмадулъ А ва С витаминал цIи­кIкIараб къадаралда рукIиналъ кумек гьабула иммунитет щула гьабиялъе ва квачалъул унтабаздаса цIуниялъе. Гьелъул букIунеб С витаминалъ квербакъула рак унтиялдаса цIуниялъе. Хурма кваназе ккола бидурихьал унтарал чагIаз, гьелъул бакъвазабураб пихъ — бидул тIадецуй букIунел чагIаз.

А витаминалъ лъикIлъизабула беразул канлъи, хасго бецIаб бакIалда къадарго гурони канлъи бихьуларел чагIазул. Гьеб пихъилъ цIикIкIараб къадаралда руго тIабигIиял къан­цIа­би, тIом- къехь лъугьинабулел жал, белкаби ва углеводал.

Хурмаялъулъ ругел В1, В2, В6 витаминаз лъикI хIалтIизабула нервабазул гIуцIи, гьединго клеткабазда жанир лъугьинарула черхалъе хIажатал жал.

Хурма ккола гьуинаб пихъ, гьелъул барщараб пихъилъ цIикIкIараб къадаралда рукIуна глюкоза ва фрук­тоза. Чакрил унти ккеялда, хас­го гьелъул унти бугел чагIаз, тох­турас изну кьун гурони, гьеб пихъ кваназе бегьуларо, гьеб мехал­даги цIакъ дагьаб къадаралда. Гьез тIубанго инкар гьабизе ккола бар­щичIеб ва бакъвазабураб хурмадул пихъалдаса.

БарщичIеб пихъ кванани, чохьонир лъугьине бегьула къвакIарал риине захIматал гарал. Гьеб ахIвал- хIалалда къваригIуна хехаб медицинаялъул кумек.

Хурма кваназе бегьуларо гастрит, колит, панкреатит унтаби ругел ча­гIаз.

Къойида жаниб сахав чияс кваназе бегьула гьоркьохъеб роценалъул барщараб цо-кIиго хурма.

Гьеб букIине ккола тамахаб, барщараб ва тIад чIегIерал тIанкIал гье­чIеб.

Нури Нуриев