1959 соналъул 1–4 октябрь. Ираналъул тахшагьар Тегераналъул «Соррейя» стадионалда унеб буго эркенаб гугариялъул рахъалъ дунялалъул чемпионат. СССРалъул тIаса бищараб командаялда цадахъ гьениб гIахьаллъи гьабизе вачIарав гIолохъанав ГIали ГIалиевас ургуялда босула тIоцебесеб бакI ва вахъуна тIоцебесеб нухалда дунялалъул чемпионлъун. Гьеб букIана кIудияб бергьенлъи ва рохел магIарулазеги тIолабго Дагъистаналъеги. Гьединго гьеб чемпионаталда хасго ГIалил бергьенлъиялъ квербакъана СССРалъул командаялъ дунялалда тIоцебесеб бакI кквеялъеги.

Тегераналдаса хадуб нилъер багьадурас батIи-батIиял къецазда росана гIемерал тIадегIанал ва хIурматиял шапакъатал, ва гьев вахъана дунялалъул щуцIул чемпионлъун. Амма бищунго ГIали вохараб ва гьесул цIарги гьунарги дунялалда машгьур гьабураб тадбирлъун ккана 1959 соналда Ираналъул тахшагьаралда тIобитIараб чемпионат. Гьелъул хIакъалъулъ ГIалица тана 1960 соналда «Гьудуллъи» альманахалда басмаялда рахъарал къокъалго ракIалдещвеял. Гьенир авторас цIалулесул гъира ккеледухъ бицун буго Ираналде унаго ва гьениве щваравго жинда бихьа-таралъул, гьеб улкаялъул гIадамазул гIумруялъги гIамал-хасияталъги жиндие гьабураб асаралъул хIакъалъулъ. Гьай-гьай, гьел ракIалдещвеязулъ бищунго хIикматаллъун ккола чемпионат араб куцалъул, гьениб авторасда бихьараб ва гьес хIехьарабщиналъул хIакъалъулъ бицунел бакIал.

 Гьелдаса нахъе ана гIемерал сонал. 1995 соналда Аллагьасул къадаралде щвана нилъер багьадур, дунялалдаго машгьурав гугарухъан, гьайбатав инсан ЧIохъа ГIали ГIалиев. Жакъасеб гIелалда ГIалил цIар лъалеб бугониги, амма гьесул гIумруялъул цIикIкIарасел хIужабиги лъугьа-бахъиналги гIемерисезда мухIканго лъаларо. Гьединлъидал лъикIаблъун бихьулеб буго ГIалил ракIалдещвеял цIидасан басмаялде рахъизе ва «ХIакъикъат» газета цIалулезе рес кьезе гьесул гвангъараб гIумруялъул цо-цо тIанчазулгун лъай-хъвай гьабизе ва гьениб хъвараб жоялда тIад ургъизе.

АхIмад МуртазагIалиев

ВатIаналъул гIорхъи бахун къватIирехун

Дида киданиги ракӀалдаса инаро 1959 сон. Гьеб соналда ккана дун унго-унгояб кӀудияб спорталде гьоркьове, гьеб соналъ щвана дие спорталъулъ тӀоцересел чӀахӀиял бергьенлъаби, гьеб соналъ рес щвана дие къватӀисел пачалихъазде ине, гьезул халкъалъул гӀумру, рукӀа-рахъин, культура бихьизе.

Гьале 1959 соналда, эркенаб гугариялъул рахъалъ СССРалъул чемпионлъун вахъараб мехалъ, дун Совет Союзалъул тӀасабищараб командаялде гьоркьове вачана. ЧӀегӀераб ралъдал рагӀалда чанго къоялъул куцаяздаса хадув дун командаялъулъ ракӀчӀун щулалъана. Хехго сапаралде — дунялалъулго чемпионаталде рахъана. Гьеб букӀине кколаан Тегераналда, Ираналъул тахшагьаралда.

 

Шагьазул улкаялда

Сухумалдаса ниж ана Типлисалде, гьениса Бакуялде. Гьанир нижее кьуна къватIисел улкабазде ине ихтияр кьолел паспортал, Ираналде иналда рарал цо-цо гӀиси-бикъинал суалал тӀуразаруна ва нухде рахъана. Щвана гӀорхъода бугеб шагьар – Советияб Джулфаялде. Гьедин абула Советиябгун Ираналъул гӀорхъода бугеб гьеб шагьаралда. Аракс гIуруца кӀийиде бикьула гьеб шагьар. Доб рахъалда бугеб бутӀаялдаги абула Джулфайилан. Амма доб буго Ираналъул Джулфа. Ниж унел руго шагьар цолъизабулеб кьода тӀасан. Кьода буго кӀиго каву. Цояб кавуялда кӀулал рала нилъер пограничниказ, цогиялда — ираналъулаз. Нилъераз кавуги рагьун, ниж уна дозухъе. ЦӀан ритӀун чӀана нижеда цере Ираналъул пограничникал. Офицераз нижер паспортазул халгьабуна ва цо-цоккун жидерго рахъалде риччана.

«Салам, Синявский!» – ан абун рагӀана нижеда ракӀалдаго гьечӀого. ВачӀун Ираналъул офицер бек-бекараб гӀурус мацӀалда гаргадизе лъугьана Киевалдаса гугарухъангун. Ираналъул офицеразда нижерал лъалел ратана Тегераналда цереккун рукӀарал гьудуллъиялъул къецаздаса. Лъалаан гьезда Балавадзе, Схиртладзе ва цогидалги.

Гьале Ираналъул Джулфа: цотӀалаял минаби, чӀедерал къватӀал. Ниж лъикӀ къабул гьаруна гӀадамаз, гьоболлъухъе ахӀана губернаторас. Гьенир цоцазда чанги берци-берцинал рагӀаби абуна. Гьединлъидал нижер тилмач Дедебание гӀезегӀанго букӀана хӀалтӀи.

Нижергун лъай-хъвай гьабулаго, Дедебаница абуна жив Росдал магӀишаталъул министерствоялъул хӀалтӀухъан вугилан. Амма, лъицаялиго кӀиабилеб нухалъ гьикъараб мехалда, довго Дедебаница абуна жив Лъай кьеялъул министерствоялъул хӀалтӀухъан вугилан. Амма Дедебан тӀуванго къватӀив чӀвазавуна Ираналъул офицерзабаз. Гьев вихьаравго, гьез, цӀан ритӀун чӀун, час кколаан. БитӀ кколеб букӀинчӀо нижер тилмачасе. Амма нижее кигӀан дагьабниги батӀалъи букӀинчӀо Дедебан кинаб министерствоялъул хӀалтӀухъан вукӀаниги. ГӀемераб заман бачӀо нижеца Джулфаялда. Поездалъ ниж щвезаруна Тавризалде — Ираналъул Азербайжаналъул тахшагьаралде. Нух букӀана МахӀачхъалаялдаса Буйнакскиялде унаго гӀадаб. Амма гьенир мугӀрул рукӀана гӀицӀал, бакӀ-бакӀазда рихьулел рукӀана язихъалго минаби. ГIемерал гӀадамал рахъун рукӀана нижеда данде Тавризалда. Щивас жигар бахъулеб букӀана квер бачине. Щивас бегьулеб букӀана блокнот, сигаретазул гъутухъ — ракӀалдещвеялъе щибниги хъвайлан абун. БитӀахъе гьездаса рорчӀизе бакӀ букӀинчӀо.

Шагьаралъул центр. Ниж хӀикмалъун хутӀана: шагьар бакьулъ, битӀахъе къотӀноб, анцӀ-анцӀ руччабаз буго каналазда жаниб ретӀел чурулеб. ГӀемерисел руччабазда ретӀун буго гӀажаибаб жо — чадра, паранжа. Гьеб мехалъ дида ракӀалде бачӀана нилъер гьаниб, Дагъистаналдаги руччабаз бихьиназда гьумер бихьизе толареб букӀараб заман. Дида ракӀалде ккун букӀана дун батӀияб дунялалде, кӀикъого-лъабкъого соналъ цебе букӀараб гӀумруялде рехаравилан. Язихъго руго Ираналъул руччаби, гьез гIумру гьабулеб буго нусго соналъ цебесеб заманалдаго гӀадин.

Гьале кӀиго Азербайжан — цояб Советияб, социалистияб, цогидаб — Ираналъул, капиталистияб. Гьезда гьоркьоб бугеб кӀудияб батӀалъиха! Цояб гвангъизабун буго социалистияб бакъалъул нуралъ, цогидалда бихьула капиталистияб бецӀлъиялъул зулму.

Шагьаралда, кирехун аниги, лъалаан ниж. Кидаго сверун кколаан гIадамаз. Щивасул мурад букӀунаан рекӀелъ рекъолеб рагӀи абизе. Гьеб букӀана нилъер ВатӀаналъ тӀоцебесеб нухалъ дунялалъул искусственнияб спутник биччараб, гьелдаса тӀолабго инсаният хӀайранлъараб заман. Ираналъул гӀолохъабазда цӀакъ лъикӀ лъалеб бугоан дунялалъул халкъазул мацӀазда цого къагӀидаялъ рагӀулеб «спутник» абураб рагӀи. ТӀокӀаб абизе жо лъалареб мехалъ, къотӀнор нижеда «спутник», «спутник» абун ахӀулаан.

Радал рахъана Тегераналде. Рокъор ругеб мехалъго Борис Кулаевас бицун букӀана нижеда Ираналда кинабго жо — автобусалги, самолеталги, летчикалги, хӀатта галстукалгицин американазул ругилан. ХӀакъикъаталдаги, ниж рекӀараб самолет букӀана американазул, летчикал — гьелги рукӀана американал.

Тегераналъул аэродромалда ни­жеда данде рахъун ругоан гӀе­ме­рал гӀадамал — спорталъул организациязул вакилзаби, журналистал, фотографал, шагьаралъул захӀматчагӀи. Добго къагӀидаялъ сверун ккуна гьанжеги — хъвайила ракӀалдещвеялъе щибниги жо. Щибха нижеца гьазие хъвалеб?

Шагьаралъул рагӀалда кьуна нижее гостиница. Амма кьижизе кӀвечӀо. ТӀубараб сордоялъ музыка, гьаркьал рагӀулаан нижеда гъоркь букӀараб рестораналдаса. Америкаялъул солдатазги Ираналъул бечедал гӀадамазги кеп гьабулеб букӀун буго. КӀиабилеб къоялъ советияб посольствоялъул минабахъ унго-унгояб хӀухьбахъи гьабизе ккана.

«Соррейя» стадионалда

Ахирги тӀаде щвана къецал байбихьулеб къо — 1959 соналъул 1 октябрь. Тегераналъул «Соррейя» стадионалда буго 11 азарго чи гӀодов чӀолеб бакӀ. Стадионалда лъун буго шагьасул чӀужу Соррейял цӀар. Кутакалда багӀарараб букӀана гьеб къо — рагӀдукь букӀана 35 градус. Гьелда бан, къецал бакъанидаялде рахъана. Гьел тӀоритӀизе кколаан сагӀат щугоялдаса анкьгоялде щвезегӀан ва къаси ичӀгоялдаса цоялде щвезегӀан.

СагӀат ункъо тIубараб заман. Чемпионат рагьилалде цебе ясазул хоралъ гугарухъабазул гимн ахӀана. Цинги батӀи-батӀиял улкабазул делегациязул бутӀрул кӀалъана. Байбихьана парад. ГӀадамаз занкӀун цӀураб стадионалъул хъуялъухъе стадионалъул гӀурччинаб майданалда свери гьабуна 18 улкаялдаса бищунго къуватал гугарухъабаз. Гимн бачуна. Къецазул байрахъ борхана. «Гьанже щула кквей!» — йилан абуна дицаго дидаго.

Киназулго букӀана цо пикру: кӀванагӀан лъикӀ гугаризе. ГьанжелъизегӀан нилъер эркенал гугарухъабазул командаялъе цониги нухалъ бергьенлъи щун букӀинчӀо. Кидаго цере рукӀунаан туркал. БитӀараб буго, Мельбурналда букӀараб Олимпиял хӀаязда дагьалъ хутӀун букӀана нилъер команда турказдаса цебе ккезе.

Кидаго гӀадин, къецал байбихьана бищунго тӀадагьаб цӀайиялъул гугарухъабаз. Дунгун тӀоцеве вахъарав гугарухъан вукӀана грекав Дмитриус. «Нух битӀаги», – янги абун, дун Борис Кулаевас, бигьа гьабун мугъалда кверги тункун, гьоркьове витӀана.

Судияс гьиштӀеро пуна. КӀиявго цӀодорго вукIана — ниж цоцада лъазего лъалароан. БукӀаниги, тӀоцебесеб щуго минуталда жанив дида кӀвана Дмитриус кӀицӀулго гӀодов ккезавизе.

Микьабилеб минута. Дие цӀакъ бокьула гӀодов ккараб мехалъ, дандиясул тӀогьиса хӀатӀалги къвалакье ккезарун, гьев чохьодаса мугъалде щапизавизе. Гьеле гьеб къагIида гьабуна дица гьаб нухалъги. КӀиго нухалъ щапизавуна дица Дмитриус гьединаб къагӀидаялъ. КӀиабилеб нухалъ гьесул мугъ гӀодоб цуна. ТӀоцебесеб бергьенлъи, гӀицӀго дирго гуребги, тӀолабго командаялъулги.

— Байбихьи лъикӀаб ккана, — ян абуна Синявскияс. — Воре, гӀолохъаби, къвакӀун чӀезин, ГӀалидаса нахъе ккеларин.

Гьеб къоялъ дун тӀокӀалъ цеве вахъинчӀо. Амма нахъисеб къоялъ дида абуна дун цоги нухалда Дмитриусгун речӀчӀизе кколилан. ВахӀ! Щайдай? Цого чагӀи кӀиабилеб нухалъ цоцалъ речӀчӀизе кколарогури. Гьикъа-бакъана. ГъалатӀ ккун букӀун буго. Секретариаталъ Болгариялъул гугарухъан Димитровасул фамилия Дмитриусилан ахӀун ккун батана.

КигӀанго захӀмат букӀаниги, дида гьаб нухалъги бергьенлъи босизе кӀвана. ТӀоцебесеб кӀиго бергьенлъи квеш букӀинчӀоан, хадув дун гугаризе кколел спортсменал гӀемерго къуватал рукӀинчӀелани. Дун вахъине кколаан цӀар рагӀарав Ираналъул Ходжастепурида данде. Гьес турказул «ЦӀиркъ» абун тӀокӀцӀар бугев Акбасгицин гӀодов лъун вукӀана. Гьесдаса нахъе ккарав вукӀинчӀо туркав Билекиги.

Иранасде данде вахъунаго, дун цӀакъ хӀалакун вукӀана. Дир дандиясе, узухъда, гӀезегӀанго бигьа букӀана. Гьев вукӀана гьадинал чӀахӀиял къецазда гӀемер гӀахьаллъарав, хӀал­бихьи бугев гугарухъан. Гьелде тӀа­деги, Ходжастепур вукӀана ро­къо­в. Гьесул рахъкколезул стадион цӀун бу­кӀана.

Дир дандияв цеве вахъараб мехалъ, тӀолабго стадион гъугъадизабуна гьиштӀеялъ, кьабулеб хъаталъ, ахӀи-чӀичӀиялъ. Ираналда гугари — гьеб буго бищунго бокьулеб спорт, миллияб спорт. Гугари бугони, гьезие тӀокӀаб спортго къваригӀунаро. Гьеб мехалъ бичӀчӀуларищха кигӀан санагӀат гьечӀеб хӀалалда дун вукӀаравали.

Ходжастепур кин гугарулевали дида лъалароан. Амма абулеб бу­кӀана гьев цӀакъ сабурав ва гьебго заманалда кутакалда тирияв гугарухъан вугилан.

Ниж цоцазде гӀагарлъана. Дун вачӀинахъего тӀаде вортана. Амма мекъи ккана — дандиясда кӀвана дида тӀаде вахъине. Гьесие очко щвана. Цинги дица гьев гӀодов ккезавуна ва, гъежги кьурун, мугъалде сверизавуна. Борохь кинигин кӀичӀардулаан гьев. Гьесул мугъ гӀодоб цучӀого кинго рес букӀинчӀо, амма судияв вуцӀцӀун чӀана. ТӀаде рахъаралго, Ходжастепур гьужум гьабизе вортана. Ралагьулезда ракӀалде ккун букӀана жидерас дун гъоркье ккезавунилан. Гъугъадилеб букӀана стадион. Амма гьебсагӀаталъго сас къотӀана — дозулав дида гъоркье ккана. Лъабго бергьенлъи.

Туркав Билеки — гьев вукӀана дие хутӀун. Билеки гӀемер гугарана дунялалъул чемпионатазда классикияб къагӀидаялъ. Гьанже гьев гугаризе лъугьун вукIана эркенаб къагӀидаялъги.

Байбихьи Билекил цӀакъ чӀаму­чӀаб букӀана. Ходжастепурги къедал, хӀин­къун вукӀарав лъаларо, дун сва­ка­зегӀанги чӀун, цинги тӀаделъизе ракӀалда букӀараб лъаларо. Амма, цо нухалъ дица къагIида гьабулаго, гьев дагьалъ хутӀана тӀаде ккезе. Гьаб нухалъ кӀиго судияс бергьенлъи дие кьуниги, ахиралда гугари бащад ккараблъун рикӀкӀана.

Хадусеб нухалъ, японияв къезавураб мехалъ, гӀолохъаби дида баркизе лъугьана, дун дунялалъулго чемпион вугилан.

Амма нахъеги течӀо дун парахат. АхӀана цоги нухалъ. Гьеб тӀарамагъадисеб нухалъ дун вахъине кколев ватана пакистанияв Ниязиде данде.

— Командаялъ тӀоцебесеб бакӀ кквей-ккунгутӀи дур гугариялда бараб буго,- ян абуна дида тренераз. Балагьараб мехалъ, СССРалъул ва Турциялъул командабазул гӀага-шагарго бащадаб хӀал букӀана. Амма, гьаб нухалъ дун бергьани, нилъер команда цебе борчӀулаан.

ТӀоцебесеб щуго минуталда жаниб гугари бащад ккана. Пакистанияс жиндирго бохдул цӀунулел рукӀана. Гьединлъидал бохдулъ речӀчӀун жо ккечӀо. Гьеб мехалъ дица хӀукму гьабуна гьев гуккизе. Бохдузде ишанги босун, гьевги тохлъизавун, дица дандияв гъеж ккун тӀасан рехана. КӀиго очко щвана. Цоги нухалъ гӀодов ккезавуна — цоги очко. Гьел очкаби гӀуна бергьенлъиялъе.

Гьедин вахъана дун дунялалъул чемпионлъун. БитӀараб бицани, тӀадагьлъун бачӀана къаркъалаго. Парахалъана ракӀ. Нилъер командаялъе тӀоцебесеб нухалъ щвана бергьенлъи.

Кутакалда кӀудияб бергьенлъи босана гьединго чемпионлъун вахъарав Киевалдаса Синявскияс. Гьес киналго жиндир дандиял гӀодор лъуна, цоявин абуни хӀинкъун вахъинего вахъинчӀо. Чемпионлъун вахъана гуржияв Схиртладзе. Гьесул ракьцояв Балавадзеца ккуна кӀиабилеб бакӀ. Лъабабилел бакӀал щвана Дзарасовасеги Арсеняниеги. Амма цӀакъго битӀ ккечӀо Кулаевасеги Мушегяниеги.

 

БажаричIеб питна

Цебеккун абухъе, Ираналда нижеда хасго гӀадатиял гӀадамаз цӀакъ лъикӀаб дандчӀвай гьабуна. Ниж кирехун ракканиги, гьикъа-бакъулаан, нижер мурад тӀубазе жигар бахъулаан. Дида гӀемер гьикъулаан дун бусурбанав гуревищан, парс мацӀ лъаларебищан.

БукӀаниги, чемпионаталда хӀали­хьа­таб иш ккечӀого борчӀичӀо. Чем­пионатазда гӀадат буго щибаб цӀайия­лъул категориялда тӀоцебесеб лъабго бакӀ ккурал гугарухъаби тахиде рахинарулеб ва, гьезул хӀурмат гьабун, щивасул улкаялъул пачалихъияб гимн бачунеб ва медалалги кьолеб. Бакьулъ, бищунго тӀадегӀан вукӀуна тӀоцебесеб бакӀ ккурав, гьесда кваранаб рахъалда — кӀиабилеб бакӀ щварав ва квегӀаб рахъалда — лъабабилеб бакӀ ккурав.

БакӀаб цӀайиялъул гугарухъабазе медалал кьолаго, Болгариялъул гугарухъан АхӀмадов вахана бакьулъ бугеб, бищунго борхатаб болъоде. Кваранаб рахъалда вукӀана туркав Гъаплан, квегӀаб рахъалда — нилъер советияв гугарухъан Дзарасов. АхӀмадовасул хӀурмат гьабун, гимн бачине лъугьарабго, гьев хъващтӀан гъоркье лъугьана, гьесда хадувго ана Дзарасовги. Ниж гӀажаиблъун хутӀана. Щиб ккараб жо? Цинги нижеда лъана — оркестралъ бачун буго басрияб, капиталистияб Болгариялъул гимн, ва гугарухъабиги, жидерго ццидахин загьир гьабун, нахъе рилълъун руго.

Бихьуларищ, халкъияб Болгариялъул гимн лъазабизе гьезие 15 сон гIун гьечӀеблъи. Амма гьезул гьеб хӀалихьатаб иш мурадалде щвечӀо. Оркестралъ цӀияб, эркенаб Болгариялъул гимн бачине ккана.

ГIали ГӀАЛИЕВ, 1959 сон