2024 соналъул тIоцебесеб сентябралдаса нахъе Россиялъул школазул расписаниялда «Технология» хисана «Труд» абураб предметалъ.
Цебе захIматалъул дарсазда лъималазда малъулаан гIумруялда къваригIунел хIалтIаби: рукъаризе, цIулалгун маххул хIалтIаби гьаризе. «Технология» абун «Трудалда» цIар хисидал малъизе байбихьана компьютералда хIалтIизе ва проекталъулал хIалтIаби гьаризе. Жакъа гьеб предметалда битIараб цIар ккола «Труд (технология)». Гьелъул дарсазда лъимал ругьун гьаризе ккола советиял соназул «Трудалда» рукIарал тIадехун рехсарал пайдаял хIалтIаби гьаризе ва гьаб заманалъул робототехникаги, 3D-моделированиеги, компьютералъул графикаги квегъизе.
Цебе гьадин букIана
Школалда цIалулел соназда дие бищун рокьулаан захIматалъул дарсал. Гьел нижее кьолаан БатIиналасул МухIамадица. Цо кинабалиго чIухIигун, гьес абулаан: «Нилъер росдал гIемерисел минаби руго дир квераз чердакал гьарурал ва жанисанги къватIисанги къачIарал», — ан. Гьесул жигаралдалъун школалда гIуцIун букIана цIулал ва маххул хIалтIабазул ункъо станок жаниб лъураб мастерская. Гьес нижеда малъулаан ва бихьизабулаан станоказда хIалтIизе. Мех-мехалда школалда тIоритIулаан цIалдохъабаз гьарурал батIи-батIиял тIагIелазул церелъеял. Гьес куцан, нижедасан цо-цоязе насиблъана устарлъиялъул чед, цогидазда лъана, чияде ккечIого, жидерго магIишаталъе чара гьечIого хIажатал цIулал, маххул ва токалъул гIиси-бикъинал хIалтIаби гьаризе. Гьеб гуребги, школалъул ракьул участкаялда гIезабулаан хъапустIан, картошка. ЧIолаан гъутIби, гьабулаан гьезда хадуб хъулухъ. Киналго лъугьун, хаслихъе бачIинги бакIарулаан. Гьелде тIадеги, умумузги малъулаан ах-хуралъул хIалтIаби, ине кколаан вехьлъи гьабизе. Гьеб букIана унго-унгояб захIматалъулаб тарбия ва гIумру гIуцIиялъе цIакъ пайдаял дарсал.
БачIунеб буго гIадатияб суал, жакъа ясалда малъизе кколарищ хинкIал гьаризе, васасда – магI кьабизе. Яги гьеб школалъул ишищ кколареб?!
Президентасул амру
Цо данделъиялда Белоруссиялъул президент Александр Лукашенкоца абуна: «Школалда лъималазда малъизе ккола магIишат гьабиялъе хIажалъулебщинаб жо. Балагье гIолилазухъ. Кин гьез лъудби рачунел ругел, лъудбуз щай гьел къватIире гъолел ва хъизамал риххулел ругел. ГIилла — гьезул гьунар гьечIо щибго пайдаяб жо гьабизе, я чирахъ хисизе, я чайник къачIазе, я хъорщода битIун магI кьабизе. Гьезда бихьунцин батиларо жини, охтеро, гIаштIи, квартIа, ва гьел хIалтIизе лъангутIиялъул дица бицунебго гьечIо. Нилъеда советияб школалда малъана гьел хIалтIизаризе, щайха нилъеца гьезда гьеб малъулебго гьечIеб. Нилъеца чара гьечIого тIадчIей гьабизе ккола школлъималазда захIмат щиб жо кколебали лъазабиялда. Гьеб ккола цIакъ захIматаб ва кIвар цIикIкIараб масъала, амма тIубазе кколеб. Дида жакъаги ракIалда буго школалда малъараб жо. ТIадбуссинабизе ккола цебе захIматалъул дарсал кьолел рукIараб къагIида. ХIисаб гьабе, росулъ лъималазда лъалеб гьечIо, гIакдадаса бугъани киб гурин, цIцIедаса гIака батIабахъизе. Гьеб ккола унго-унгояб балагь. Гьелъул хIасилалда росабалъ гIолел гьечIо механизаторал, комбайнерал, шагьаралда – хIалтIул махщелчагIи», — ян.
ЗахIматалъул дарсал кьеялъул рахъалъ нилъер гьаниб буго тIадехун бицунелдаса жеги тохаб ахIвал-хIал. КватIун букIаниги, тIалъиялдаги бичIчIун бугин ккола хадубккун гьеб хIал хIехьезе бегьулареб куцалда букIин. Россиялъул халкъияб магIишаталда кIудияб къварилъи буго хIалтIул махщелчагIазул: гIолел гьечIо механизаторал, махх регъолел чагIи, маххул, ганчIил ва цIулал устарзаби. ГIилла — СССР биххаралдаса нахъе школазда лъималазе загIипаб куцалда гурони захIматалъулаб тарбия кьолеб гьечIеблъи.
Дарсал — заманалъул тIалабазда
РФялъул Лъай кьеялъул министерствоялъул лъазабиялда абулеб буго, 2026 соналъул тIоцебесеб сентябралдаса нахъе, чара гьечIеб предмет хIисабалда, Россиялъул школазде «Технологиялъул» бакIалда «Труд» тIадбуссунеб бугилан. Гьанже захIматалъул дарсазда чара гьечIого малъизе ккола щуго нух: «Производство и технология», «Технология обработки материалов и пищевых продуктов», «Компьютерная графика. Черчение», «Робототехника» ва «3D-моделирование, прототипирование, макетирование». Гьелде тIадеги, школалъе ихтияр кьун буго лъабго модуль тIаса бищизе: «Автоматизированиял гIуцIаби», «ХIайванал гIезари» ва «ГIурччинлъи гIезаби». Анкьида жаниб 5-7 классазда «Трудалъе» кьун буго кIиго сагIат, 8-9 классазе – цо сагIат. Экспертаз абулеб буго гьеб программа гIумруялде бахъинаби кколила цIакъ захIматаб масъала. Гьелъие жакъа гIураб куцалда школалда гьечIила я материалиябгун техникияб база, я гьелъие къваригIунел кадраби. Гьелъие нугIлъун букIине бачина кIиго мисал.
МахIачхъалаялъул пуланаб школалда захIматалъул учительлъун хIалтIулев чияс абуна, кколеб даражаялда захIматалъул дарсал кьеялъе школалда гIуцIун гьечIила киналгIаги шартIал ва ресал. Гьабизе бегьулеб жо гьечIолъиялъ, жинца цIалдохъаби тIамулила школалъул майдан ва сверухълъи бакIаризе, классал рацIцIине. Цоги, жинца рокъоса босулила хъарщи-цIул, магIал, клей, хIамакагъат ва устарлъиялъул алатал, лъималазда малъулила щиб-щибниги жо гьабизе.
Гьайгьай, лъикIаб иш ккола «Технология» «Трудалде» хисизаби. Амма жакъа школазда гьечIо гьелъие загIипал гурони шартIал ва ресал. Гьединаб ахIвал-хIал букIиналъ ургъараб батила умумузул аби: «Гьоболасул хIама лъеде бачанищ? Бачана. Гьекъанищ? Гьеб дир иш гуро», — ян абураб.
БатIияб-тIокIаб къагIида
Школалда захIматалъул дарсазул батIияб къагIидаялъул гьадин бицана Шамил районалъул МачIада росдал школалъул директор, РФялъул ва ДРялъул мустахIикъав учитель Ибрагьим ХIажиевас:
«5-11 классазда захIматалъул дарсазда васаздаги ясаздаги малъула «автодело». ГIемерал соназ нижер школалда хIалтIулев вуго Харьковалъул «Автомобили и дорожное хозяйство» абураб институт лъугIарав специалист ЧIегIеров АхIмад. Дарсал кьеялъе буго къваригIунебщинаб чIезабураб автоделоялъул класс, школалъул автодром, гьединго «автодело» кьеялъе ихтияр кьолеб лицензия. Лъимал гьел дарсазде гъираялда рачIуна ва хIалтIула. Планалда буго бачIунеб цIалул соналда рукъарулел машинабиги росун, автоделоялда тIадеги, ясазда рукъаризе ва угьаризе малъизе», — ян.
ХIакимчиясул пикру
ЗахIматалъул дарсазул хиса-басиялъул бицунаго, Шамил районалъул администрациялъул лъай кьеялъул отделалъул начальник Карим Будуновас абуна: «Ахирал соназда тIалъиялъ байбихьун буго школлъималазе захIматалъул тарбия кьеялде цIикIкIун кIвар кьезе. ТIадруссинарулел руго цере захIматалъул дарсазда рукIарал цIулал, маххул устарлъи малъулел къагIидаби. Гьеб гуребги, гьел дарсазда лъимал куцалел руго рукъаризе ва квен гьабизе. Гьел дарсал кьола захIматалъул учительзабаз. Цо-цо школазда гьелъие пайда босулеб буго цере рукIарал станоказдаса.
ЗахIматалъул дарсазда «Технологии обработки материалов и пищевых продуктов», «Компьютерная графика. Черчение», «Робототехника» ва «3D-моделирование, прототипирование, макетирование» малъула информатикаялъул яги «Точка ростаялъул» учительзабаз. Районалде бачIине байбихьун буго гьел дарсазе къваригIунеб оргтехника. Оргтехникаялъул цо бутIа босизе буго райадминистрациялъ. Гьеб ишалъул загIипаб рахълъун хутIулеб буго школазда гIураб къадаралда станокал ва оргтехника гьечIолъи, гьединго лъикIаб куцалда захIматалъул дарсал кьезе гIураб лъай-махщел бугел учительзаби дагь рукIин. Гьеб масъалаялъе ахир лъеялъул мурадалда нижеца захIматалъул учительзаби ритIулел руго махщел камил гьабиялъул курсазде», — ян.
ЗахIмат — бечедаб, хIалхьи — мискинаб
Цо чиясул вукIанила лъабго вас. Цо къоялъ гьев хванила, щивасе ирсалъе саламатаб бечелъиги тун. КIудияв васасе щванила кIудияб мина, гьоркьохъесе – гIака, гьитIинасе – гIащтIиги квердаххелалги. Васал машгъуллъанила жидерго магIишатазде. КIудияв васас гьабунила хъизан ва гIумру гьабулеб букIанила жиндирго минаялда. Гьоркьохъев васас бичулеб букIанила рахь. ГьитIинав васасе щванила захIматаб хIалтIи — кканила гIощтIоца чед балагьизе. Анила чамалиго сон. Заман щванила щивасул хIалтIул хIасил гьабизе. КIудияв васас, милат гьабичIого, рехун тун букIанила жиндирго мина. Гьеб букIанила басралъун ва жагъаллъун. Гьоркьохъев вас вукIанила кIвахIалав, заман иналдего байбихьанила гIака хIорлъизе. ГIицIго гьитIинав васасул гьунар гIунила, гIощтIол кумекалдалъун, жиндиего чед балагьизе гуребги, мина базе ва гIака босизе. Гьесде вацазул жахIда кканила. Гьез хIукму гьабунила, вацасул гIащтIи бикъизе. ГIащтIи бикъанила, амма хIасил ккечIила. «Квердаххелал гIолел гьечIо», — ян хIукму гьабунила гьез. Рикъанила гьелги. Гьелъги хIасил кьечIила. Гьеб мехалда ургъалилъе ккун вукIанила гьитIинав вац. Гьес босанила жиндиего цIияб гIащтIи ва, къаси-къадлъи цIехечIого, хIалтIанила. Гьеб мехалда вацазда бичIчIанила масъала гIощтIолъ гуреб, хIалтIи бокьиялъулъ ва махщалилъ букIин. Гьез босанила гьитIинав вацасдаса мисал, ругьунлъанила хIалтIизе ва гьезулги лъугьанила лъикIал устарзаби.
Гьале нужее Инхоса ГIалихIажиясул кицилъун лъугьарал «ЗахIмат бихьичIого, рахIат бокьарас, бекьичIого лъилъе нилъ гьечIого хур» абурал рагIабаз захIмат рихарал чагIазе кьолеб гIакълу.
Историялъул дарсида
Пашманго школалдаса вуссарав васасда эбелалъ гьикъана:
— Жакъаги историялъул дарсида кIийилаб ккун рагIулагури дуе. Гьедин бегьилищ, дир вас? – ан.
— Дида гIайиб щиб, баба, учителас дун гьавилалдего ккараб жо бицине тIамураб мехалъ, — ан жаваб кьуна васас.
Рахьдал мацIалъул дарсида
«Дица гьумер-кIал чурана. Дос гьумер чурулеб буго. Дуца гьумер чуризе буго», — ян лъабго предложение доскаялда хъвана учителас.
— Кинаб заман щибаб предложениялъ бихьизабулеб бугеб? – ан лъималаздехун вуссана гьев.
— ГьатIан къо батила гьениб, — ан абуна, анкьида жаниб цо нухалъ гурони гьумер-кIал чуруларев васас.
Нури Нуриев
