Сделать домашней|Добавить в избранное
 
Главная » Общество - ЖамгIият » Нилъер гIадамал
на правах рекламы

Нилъер гIадамал

  • Версия для печати
Добавил(а): istina от 16-06-2017, 11:01
ГIезегIан лъикI лъалев чиясул хIакъалъулъ бицине ва хъвазе бигьагоги букIуна, гьебго заманалда захIматгоги букIуна. Гьединаб асаралъул асирлъуде ккана дун Сайгидпаша ГIумахановасулгун гара-чIвари гьабидал. Дагьабищха гьесул хIакъалъулъ хъвараб. Дирго къалмикьанги дагьал инчIо гьесул гIумруялъулги  политикияб хIаракатчилъиялъулги  хIакъалъулъ  бицарал макъалаби.
Сайгидпашахъа бажарана заманаялъ гьесухъе кьураб чоде вахине. Гьесул сухъмахъазда рукIана гIемерал гохI-щобалги кIкIалалги, амма гьесда кIвана нухги кквезе, чодаги вукIине.
Цо-цо мехалъ журналистаз гьев релълъинавула афгъаназул бахIарчи АхIмадшагь-Масудида, шагIир МухIамад АхIмадовас гьев дандеккуна Робин Гудида, Россиялъул прессаялъ Дагъистаналъул политикаялда жанив бульдозералда релълъинавун вукIана. ХIакъикъаталда, гьес лъидаго релълъинелъун хIалтIи гьабуларо. Гьев гIицIго жиндаго релълъаравлъун вукIана ва хутIулевги вуго. Лъимерлъиялъул нухда дандчIваравги къисматалъ данде вачаравги гьес агъаз-сан гьабичIого рехун толаро. Росдае васлъунги вуго, улкаялъе чилъунги вуго. Гьеб кIиябго раччи гьесул кIигъуждузда, магIаруласул черхалда ханжар-рачел киниги, рекъонги буго. 
Сайгидпаша ГIумаханов гьавуна 1962 соналъул 3 апрелалда. 1997 соналдаса 2016 соналде щвезегIан бетIерлъи гьабуна Хасавюрт шагьаралъе. 1997-2003 соназда вищун вукIана ДРялъул Халкъияб Собраниялъул депутатлъун. Чанго соналъ бетIерлъи гьабуна халкъалда гьоркьосеб Шамил имамасул цIаралда бугеб фондалъе. Гьев ккола МСГУялъул хIурматияв профессор, Россиялъул мустахIикъав тренер. МустахIикълъана Олимпиялъул комитеталъул, Гьудуллъиялъул, ХIурматалъул, Мининил ва Пожарскиясул орденазе, Г. К. Жуковасул цIаралда бугеб "Кавказалда хъулухъ гьабиялъе гIоло", "Кавказалда терроризмалде данде операциял тIоритIиялъе гIоло" ва гIемерал цогидалги медалазе, Петр ТIоцевесесул цIаралда бугеб хIурматалъул гIаламаталъе. 2000 соналда РФялъул президент В. Путиница гьесие сайгъаталъе кьуна тIад цIар хъвараб сагIат, ФСБялъул бетIер Н. Патрушевас - гьединабго сагIатги хасаб ярагъги. 
2008 соналда 29-абилеб Олимпиадаялде спортсменал хIадур гьариялъулъ лъураб бутIаялъе гIоло, РФялъул президент Д. Медведевас гьесие кьуна ХIурматалъул грамота, гьединго битIун бачIана баркалаялъул кагъат. Экономикиял гIелмабазул кандидат, юстициялъул полковник. Ахирал соназ С. ГIумахановасул бетIерлъиялда гъоркь терроризмалде данде гьабулеб хIалтIи ЮФОялдаго лъикIаблъун рикIкIана. Спорталъул, культураялъул, сахлъицIуниялъул, лъайкьеялъул ва коммуналияб бутIаялда республикаялда тIоцебесеб бакI ккола Хасавюрталъ. Жакъайин абуни, гьес нухмалъи гьабулеб Транспорталъул, энергетикаялъул ва бухьеналъул министерствоялъ  кIудияб бакI ккола Дагъистаналъул экономика цебетIезабиялъулъ.
Сайгидпашалги лъимерлъи букIана лъилалдаго релълъинчIеб. КIудияб хъизан букIиналъ, балугълъиялде вахиналдего щвана гIумруялъул дарс. Цоги вацал-яцаздего гIадин, рукъалъул тIалаб-агъазалъул раччиги гьитIинго бегана Сайгидпашал кIигъуждузде. КIудияв инсуца малъана гIараб гIелму. 
ТIолалго лъималазулго гIадин, балугълъиялъул завалалда вугев ГIумахановасул къасд букIана гугарухъанлъун вахъине. РухIдаллъулаан чIахIиязул гугаризе бугеб махщалихъ балагьун. Школалда жанисел турниразда чIел босизе бугеб хIасраталъ вухIулев вукIунаан гьев. Гьедин, цо чанго нухалъ бергьун хадуб букIунеб лахIзаталъ веэдана Сайгидпашаги. ГIемер кватIичIого хьвадизе байбихьана "Спартакалда" цебе бугеб олимпиялъулаб резервабазул клубалде. 
- Дие битIккана гIумруялъул нухда, халатккараб лага-черхалъул, живго нартав гIадинав тренер МухIамад ХIусеновасда цеве ккеялъ. Гьединго  къисматалъ сайгъат гьабун батана гьесул къайицадахъавлъун лъугьинеги, - ян ракIалдещвезабула Сайгидпашаца. 
Кибехун зоб гъугъаниги, Гъунибе цIад балин абухъе, цониги бакIалда ахIвал-хIал хIалуцани, гьеб тIоцебе хъинтIичIого хутIуларо хасавюрталъулазда. 1999 соналъул август моцIалъ тIубараб дунялалъго хадуб халккун букIана Чачаналъа рачIарал гъарачагIазда аскIоб хасавюрталъулаз щиб хIукму къотIулебали. Щайгурелъул, миллатал гIемераб бакI букIиналда бан, хъачагъаз тIасабищизе рес букIана гьеб шагьар. РукIана гьезул рахъалдасан харбал Хасавюрт исламалъул тахшагьарлъун лъазабизе бугиланцин. Амма къо ккаралъур цогояб халкъ киниги цолъулел шагьаралъулаз къокъаб заманалда хъалаялде буссинабуна Хасавюрт. ГIадада гуро, гьеб шагьар цIунун бугеб къагIида бихьун, хIикмалъарав генерал Виктор Казанцевас Хасавюрталъул администрациялъул бетIер Сайгидпаша ГIумахановасда абураб: "Цощинав мун профессионалияв рагъухъан гурищ?" - ан. 
ТIоцеве Салатавиялде щварав чи битIахъе хIикмалъизавула тIабигIаталъул берцинлъиялъ: гьенир руго гьарзаял мучIдул, бечедал рохьал ва гIатIидал хурзал. Умумузда гьоркьоб бицен буго, гьанжеялдаса чанго анцIго соналъ цере гьенире гьоболлъухъ рачIун рукIарал гIарабияз, нахъе унаго, нужер гIадаб гьайбатаб мегъ-ракь батиладаян абунилан.
Амма, нилъер умумуз НахъбакI абун цIар кьураб ракь-мухъалъул бищунго кIудияб бечелъилъун ккола гьениб гIумру гьабун бугеб магIарул  халкъалъул кIудияб бутIа - нахъбакIалъулал. Гьеле гьединаб гьайбатаб  буго магIарул тарихалъулъ гIемерал бахIарчиял хъвай-хъвагIаял   тараб Буртунай росуги. 
Буртабазул жамагIаталда гьоркьоб мустахIикъаб бакI ккола ГIумахановазул тухумалъги. Дарбищицаги гьесул лъади Забидатицаги лъикIаб тарбия-лъай кьун гIумруялде бахъинабуна ичIго лъимер: ункъо васги щуго ясги.
Сайгидпашал гIумруялъул байбихьийин абуни букIана киназулго гIадаб, гIадатияб: анкьго сон байдал цIализе лъугьана Хасавюрт шагьаралъул анцIила лъабабилеб школалде. Школалда цIалулаго, гьесул ракI тIадецIалел дарсаллъун  рукIана математика, биология ва физкультура. 
ГьитIинго машгъуллъана Сайгидпаша эркенаб гугариялде. Доб заманалда киналго васазул гъира букIунаан Дагъистаналъул цIар рагIарал ГIали ГIалиев, Загъалав ГIабдулбегов, Суракъат Асиятилов, Юрий Шахмурадов гIадал багьадурзабазул нухдасан ине. Школалда цIалулаго,  Сайгидпашае рес щвана тIолгосоюзалъул гIолилазул къецазда гIахьаллъизе, ва гьенив гIолохъанав гугарухъанасул тIадчIейги махщелги бихьарав Украинаялъул командаялъул тренерас Сайгидпаша ахIана Харьковалъул машинаби гьарулеб техникумалде цIализе ва жидерго командаялъул кьеразулъ гугаризе. 
ЦIали лъугIун хадубги Сайгидпашаца рехун течIо спорталъулгун бухьен,  живго къецазда цевевахъиналъул гIумруялдаса араб мехалда гьев хIалтIана тренерлъун ва,  абизе  ккола,  гьес цIанин эркенаб гугариялде гъорлъе жиндирго вацасул васал, Дагъистаналъул эркенаб гугариялъул тарихалъулъ мустахIикъаб бакI  ккурал  багьадурзаби: жидеда гъорлъа Дунялалъул, Европаялъул ва Олимпиялъул чемпионал рахъарал Багьавудин, Шамил ва Мурад ГIумахановал, кIицIулго Олимпиялъул хIаязул  чемпион, яцалъул вас Мавлет Батиров.
МахщелтIокIал гугарухъаби хIадур гьариялъулъ росарал бергьенлъабазе гIоло Сайгидпаша ГIумаханов 1994 соналда мустахIикълъана РФялъул ва Европаялъул бищунго лъикIав тренер абураб тIадегIанаб цIаралъе. 
Заманалдасан политикаялде гъорлъе лъугьиналъ, Сайгидпаша ГIумахановас тренерасул иш рехун тезе ккана, ва жакъа къоялдаги гIемерал гугарухъабаз гьев рикIкIуна жидерго насихIатчилъун. Сайгидпашаца унго-унгояб талихIлъун рикIкIунеб буго гIолохъабазул жиндехун бугеб мугъчIвай, гьез жиндирго гьабулеб адаб-хIурмат.
Баянаб буго жакъа гIадатияб халкъалъул гIумру цIакъго захIмалъун букIин. РакIчIараб харж щолеб хIалтIи гьечIого хутIарал гIадамал шагьаралдаги, сверухъ ругел росабалъги ва тIолалго районаздаги дагьал гьечIо. Гьединал чагIазе бажарараб кумек гьаби, гьезул къварилъи-захIмалъи бигьалъизаби Сайгидпаша ГIумахановас рикIкIуна жиндирго гIумруялъул аслияб масъалалъун. Гьеб рахъалъ гьес бихьизабулеб сахаватлъиялъул хIакъалъулъ гIадамазда гьоркьор биценал тIиритIун руго. Гьале Сайгидпашал хIалтIул гьеб рахъ рагьулеб цо гьитIинаб мисал. Шагьаралъул администрациялъул бетIерлъун вищун гIемер мех иналде, гьесухъе вачIуна лъабго херав чи ва цIакъго загIипаб гIурус мацIалда бичIчIизабула жидер росулъ балеб мажгиталъе щуго кубометр хъарщи-цIулалъул камун бугин ва бокьилаанин гьеб рахъалъ кумек гьабизе. Гьалбалги тепсиялда нахъа гIодор чIезарун, Сайгидпашаца телефоналъ ахIула жиндирго божарав, бакIал раялъул материалазул дармида вугев базарганасухъе,  ва гьарула  хераз абулеб тайпаялъул хъорщолги цIун машина администрациялъул минаялде аскIобе   битIеян. Хераз, жидее кумек гьабизе рагIиги кьун, рекIкI гьабурав чанго чиясул цIар рехсана, амма Сайгидпашаца гьелде кIвар кьечIо. ГIемер заман иналде, хабар лъана хъорщол цIураб КамАЗ къотIноб чIун бугилан ва чаялдаса хадуб гIетI бучIичIел херазул рохел бихьизе лъикIанха  нужер къваригIел тIубан бугин ва гьанже сапаралъ рахъине бегьулин Сайгидпашаца абидал. 
Даим гIурччинаб накIкIигъветI кинниги, цо тIабигIат-гIамалалъеги миллаталъеги хисичIев Сайгидпашадехун лъикIаб гуреб бербалагьи букIана доб мехалъ Дагъистаналъул бетIерлъуда рукIаразул.
Зарудаги яргъидаги закон бухьинабураб, копоего гIадин гIужие росун,  диналъулги, гIелмуялъулги, политикаялъулалги  мурадазе гIологи гIадамал чIвалеб мехалъ, жал дажалал ругин чIарал рекъалги гIинкъалги чагIазде данде гьумер битIун вагъулев вукIана Сайгидпаша. Гьеб зулму тIаса индал, гьанже хъабчилъбагьадурзаби гIемерлъун руго. ГIадада батиларо шагIирас абураб:
Кьурде рахун руго 
                   кьвагьи къотIигун,
Кьвагьулеб мехалда 
                     рахчун рукIарал.
Гъулгъудулел руго 
                   жал гъалбацIалин,
Жакъа къо щвезегIан 
                       кутул рукIарал.
Доб заманалъ Дагъистаналда букIараб кверщелалъул гIуцIиялда хурхун, гьадин абуна Сайгидпашаца: "Кутакаб хехлъиялда унаго машинаялдаса бортараб таргьа гIадин буго. Гьеб батарал чагIи руго рохелалъ унтун, гьеб биларал руго ццидаца унтун", - илан.
Дида гIемер рагIана ва ракIалде ккола цогидаздаги дагь рагIун ратиларин рагъ-кьал ккаразги, ригьин-рукъ гIуцIулезги, адабияталъул агьлуялъги, политикаялъул къавмалъги даим абулеб Сайгидпашаца тIубалин жидер ишин, гIицIго гьесде бугин жидер божилъиги хьулгийилан.
ГIажаиблъи гьабизе ккараб жо гьечIищха, тIубараб шагьаралъул ва гьанже кIудияб министерствоялъул бетIерасул ишазде тIадеги Дагъистаналъул ва цогидал регионазул, Турциялда ругел магIарулазде гIунтIун, гIадатиял гIадамазул ургъалабаз кверде восизе ккани, кигIан цIикIкIараб иманги ияхIги букIине кколеб. Гьеб батизе ккола лъеберго соналъ Буртунай росдае дибирлъи гьабурав гьесул кIудияв инсул, Лабазанил,  баракат.  Бицен буго гьевги гьобол-гьудуласе гъеж гурарав чи вукIанилан.
Абизе ккола Сайгидпашал хъизамалъул рахъалъги битIккарав чи вугилан. Лъицаниги абиларо кIудияб ишалъулги цIаралъулги чиясул хъизан гIадатияй гIадан ятилин абун. Жиндир рос гуревги, миллаталъул пикруги къасдги жинда бухьарав чи хIисабалдаги гьабулин жинца гьесул къиматин йикIуна Бурлият. Хасго ракI бохизе бачIуна гьелъ жиндирго лъималаздаса рахьдал  мацI цIуни тIалаб гьабулеб бихьараб мехалъ.
Аби буго гьунар бугев чи сундулъго гьунар кодосевлъун хутIулин. Нилъер  улкаялде тIаде кисанго тIадецуй гьабулеб мехалъ, гьудуллъи-божилъиялъул кIвар цIикIкIараблъун хутIулеб буго. Гьелъ рес кьолелъулха рукIа-рахъиналъул ва магIишаталъул бутIаялда улка-ракь цебетIезабиялъе. 
Дипломатиялъул бутIаялдаги жиндиего хасиятаб хатI толеб буго Сайгидпаша ГIумахановас. Гьале цо чанго сон сверана Турциялъул Ялова ва Дагъистаналъул Хасавюрт шагьаразул гьудуллъи-вацлъи лъазабуралдаса. Гьелъ рес кьуна кIиябго шагьаралъул рухIиялгун экономикиял ишал церетIеялъе ва цоцаздехун гIагарлъи-божилъи лъазабиялъе. Гьелъул кIвар бихьарал нилъер машгьурал ракьцоял Шигьабудин Озденицаги  МухIамад Эркеницаги гьев рикIкIунев вугоан жидергоги цевехъанлъун. 
Инсан вичIчIизе ккани, гьесул хIакъалъулъ халкъалъул пикру лъазабеян абун буго. Гьединлъидал, гьесул хIакъалъулъ батIи-батIиял гIадамазул  пикру цIехон, нижеца цо дагьалго данде росана.
ТIоцебесеб иргаялда рехсезин ЧIикIаса кIудияв гIалим, жиндир баракат нилъее щваяв СагIид-апандияс (къ.с.) 1999 соналда абурал рагIаби:
 Дица Хасавюрталъе кIиго орден кьелаан,
КIиго нухалъ жиндирго гьумер бихьизабидал.
Сайгидпашал каранда меседил цIва балаан,
Бис гIадин бандитазда цеве эхетун чIедал. 
Гьединго Хасавюрт шагьаралъул бетIер Сайгидпаша ГIумахановасе "ХIурматалъул орден" кьолаго,  РФялъул президент В. Путиница абуна:
"Хирияв Сайгидпаша Дарбищевич, мун кидаго ватана бищунго захIматал бакIазда  ва дуца Дагъистаналъе сайгъат гьабуна гьелъул букIинесеб. Дагъистан социалиябгун экономикияб рахъалъ цебетIезабиялъе, Россиялъул экономикияб ва хIукуматалъулаб гуч, гьединго Кавказалда рекъелгун чIара-хьараб гIумру щула гьабиялъе, халкъазда гьоркьосел бухьенал церетIезариялъе гIоло дуе, Хасавюрт МОялъул бетIерасе, кьолеб буго Россиялъул бищун кIудияб шапакъат - "ХIурматалъул орден", - илан.
"Дагьаб гьечIо Сайгидпаша ГIумахановас Хасавюрт тIегьазабиялъе гIоло гьабураб хIалтIи. Дида гьев цевего ва цIакъ лъикI лъала машгьурав тренер ва спортсмен хIисабалда. РухIалда барахщичIого жиндирго сурсаталги хвезарун, гIемераб хIалтIи гьабуна гьес гIемерал соназ жиндица бетIерлъи гьабулеб Хасавюрт шагьаралда спорт цебетIезабиялъе. Хасавюрталъул гугарухъабазул школа буго гьунар кIудияб ицц. Гьениса лъим гьекъарав чи багьадурлъун вахъуна", - ян рехсана церегIан соназда  гьанже ДРялъул бетIерлъун вугев Рамазан ГIабдулатIиповас.
"Дун, Расул ХIамзатовасда аскIов гIодовги чIун, турниралъухъ балагьун вукIана. Гьенир рукIана цебесеб СССРалъул батIи-батIиял шагьараздаса рачIарал тIадегIанал вакилзаби. Турнир гIуцIун бугеб тIадегIанаб даражаялъул хIисабги гьабун, дида ракIалде ккана, Сайгидпаша ГIумаханов гIадал бутIруз нухмалъи гьабулеб бугебани гIагараб Дагъистаналъул цIар, къадру-къимат зобалазде бахун букIинаанилан", - илан бицана ДАССРалъул Верховный Советалъул президиумалъул председателлъун вукIарав Шагьрудин ШАМХАЛОВАС.
Гьеб сияхI лъугIулеб гьечIо. РакIалде ккола, гьел гIадамал халкъалъул хIурматалъе мустахIикъал чагIи ругин ва гьезул пикруялда хадур рилълъине бегьулин абун. ТIаде рагIи абизе бакI гьениб гьечIин ккола ва гьез кьолеб къиматалда гъоркь киналго дагъистанияз гъолбас гьабизе букIиналдаги ракIчIола.
МугIрузул кавулъун, хъутабазул цагъурлъун жиб кколеб Хасавюрт гIадинаб шагьаралъе бетIерлъи гьаби тIубараб Дагъистаналъе бетIерлъи гьабиялдаса бигьаяб гьечIилан ккола дида. ГIадада гурелъул нилъер хIурматияв муфти АхIмад-хIажица рикIкIунеб, Хасавюрталда иш рекъани, регионалдаго парахалъи букIунилан.
Лъеберидаса сонал щинкIарав чи вукIана Сайгидпаша шагьаралъул бетIерлъун вахъараб мехалда.  Гьале гьесул рагьдухъе рещтIана гIумруялъул 55 сон. Абизе ккола, гьеб къиматалда рекъараб лъалкIги цIарги толеб бугин гьес наслабазеги тарихалъеги.
МухIамадрасул ШейхмухIамадов 

Автор: МухIамадрасул ШейхмухIамадов

Газета №: 23, от 16. 06. 2017 Месяц выхода номера газеты. Например января Год выхода номера газеты. Например 2012г.





Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь.
Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо войти на сайт под своим именем.

Комментарии:

Оставить комментарий

При использовании материалов сайта, активная гиперссылка на сайт Hakikat.Info обязательна!
При использовании материалов сайта в печатных СМИ, на ТВ, Радио - упоминание сайта обязательно!