Сделать домашней|Добавить в избранное
 
на правах рекламы

НасихIат

  • Версия для печати
Добавил(а): istina от 24-05-2017, 10:27
КьучIаб гIилла гьечIого, рамазан моцIалъ цо кIал биччарав чиясухъа гьеб бецIун 
бажаризе гьечIо, тIубараб гIумруялъ кIал ккуниги 
Ассаламу гIалайкум, хIурматиял вацал ва яцал. Гьале тIаде щолеб буго хирияб рамазан моцI. Кидаго гIадин, исанаги битIахъе ракIунтизе лъугьуна гьелъул тIоцебесеб ва ахирисеб къоялда бан гьарулел бахIсалги бицунеб хабарги рагIидал. Гьелдаго цадахъ ракIунтизабула, Россиялда ва хIатта дунялалдаго цо къоялъ кIал кколеб бугони, Дагъистаналда гьеб цогидаб къоялъ кколеб букIиналъ. 2015 соналда нилъеда цадахъ, ай цо къоялъ кIал ккуна Ираналда ва Магърибалда. 2016 соналъ - Оманалда, Брунеялда ва Магърибалда... 
Балагьараб мехалъ, моцI бихьи кIал кквеялъе динияб гIамал гIадин рикIкIунеб буго цо-цояз. ХIакъикъаталдайин абуни гьеб рамазан моцI бачIин лъазабиялъе гIицIго сабаб бугониги. Исламалъул байбихьуда, жагьиллъи гIемераб заманалда, гьедин гьабулаан, ай бихьун кколаан, бихьун биччалаан, тIокIаб батIияб рес букIинчIого. Нилъер заманалдайин абуни гьединаб къагIидаялдаса пайда боси аслияб шартIлъун кколаро. Щайгурелъул гIалимзабаз, астрономаз  мухIканго, ай цо секундалъулцин батIалъи кколаредухъ чIезабун бугелъул моцI кида цIилъулебали.
Нилъеда тIад гьабун буго гIицIго рамазаналъ кIал кквезе. Гьелда дагIба балев чиги гьечIо. Амма дагIба букIуна моцI цIилъулеб заманалда тIасан. Рогьиналде цо минуталъ цебецин моцI цIилъани, лъалеб жо буго хадусеб къоялъ цIияб моцI байбихьулеблъи. Рогьун хадуб цо минуталъниги гьеб цIилъани, цIияб моцIрол къо ккола хадусеб къоялде. Амма бищунго хIикматаб жо, моцI бихьичIого, кIал кквезе бегьуларин тIирун чIараз пайда босула календараздаса ва хIалтIизабула хIисаб моцI бихьизе рес букIиналъе. ХIисаб гьабизе бегьуларинги абулаго, хIисаб гьабиялдаса пайда щай гьединаз босулебали, кинго бичIчIуларо. 
Беразда моцI бихьун гурого кIал кквезе бегьуларин абулез бищунго мугъчIвала ибну ХIажарил рагIиялда. БитIараб буго, ибну ХIажарица хIисабалдалъун моцI цIилъи чIезаби рикIкIунароан, ва мунажимунал (астрологал) рикIкIунароанин гьес абураб каламалда тIад кIалъазе бакI гьечIо. Амма нилъеда лъазе ккола гьес гIумру гьабулеб заман 1504-1567 сонал рукIараблъи. Доб заманалда кинаб къагIидаялда астрономия цебетIун букIарабали нилъеда лъала ва жакъа кин бугебалиги бихьула. 
Бералда моцI  бихьичIого, кIал кквезе толарез байрахъ гIадин цебе кколеб "нилъ руго рикIкIине ва цIализе лъалареб уммат, гьединлъидал кIал кквей ва биччай моцI бихьун…" абураб хIадисалъе баян кьолаго, гIалимчи  Рашид АлхIаяница гьадин абулеб буго: "ХIадисалда рехсон бугеб "цIализе ва рикIкIине лъалареб уммат" абураб калам ккола хIадисалъул кIиабилеб бутIаялъе шартI, ай бихьун кквей, бихьун биччай абураб. Гьанже гьединаб гIилла сабаблъун кколеб гьечIони (хъвазе-цIализе, хIисаб лъангутIи), гьелдаго цадахъ хIадисалъул кIиабилеб бутIаги, ай бихьун кквезе ккей, бихьун биччазе ккей нахъе уна". 
Ибну БатIалица хъвалеб буго гьеб хIадис хIисаб лъалезе нахъчIвараб (насих) бугин (Айни, 278/10). Имам Къайлубица хъвалеб буго: "Астрономиял хIисабал гьариялъ моцI цIилъулеб заман лъалеб бугони, жидеда моцI бихьанин абулезул рагIи къабул гьабуларо (хIисабалда данде кколеб гьечIониха). Гьеб якъинаб жоги буго", - ян (Къайлуби, 2 т. 96 гьум.). Гьединго абулеб буго имам Субукиясги ("ИгIанату тIалибина"  2 т. 337 гь.). Гьеб киналъго бицунеб буго жидеда моцI бихьанин абулезул рагIиялдаса къуватаб букIин хIисабалъ моцI цIилъи лъай. ШаригIаталъул хIукмуялда рекъон, нилъеца кквезе ккола къуват цIикIкIараб хIужа. Жакъа киналго разиял руго моцI цIилъулеб заман бихьизабулеб календарь къуваталъул рахъалъ "таватуралде" (машгьураб, тIибитIараб) бахун букIин.
Ибн ГIаббасидасан бицараб хIадисалда буго: "Свалат-салам лъеяв Аварагасухъе вачIана цо гIалхул гIарабияв, ва гьес абуна жинда цIияб моцI бихьанин. Свалат-салам лъеяв Аварагас гьесда цIехана дуца нугIлъи гьабулищин Аллагь цо вукIиналъе ва МухIаммад гьесул илчи вукIиналъе абун. Гьес абуна гьабулин. Гьебмехалда свалат-салам лъеяв Аварагас Билалида абуна как ахIейин ва метер кIал кквезе букIин лъазабейин". 
Халгьабеха, гьев тIоцеве вихьулев гIалхул гIарабиясул рагIиялдаги жакъа кутакаб къуваталде - "таватуралде" жиб бахараб гIелмуялдаги гьоркьоб бугеб батIалъиялъухъ! 
Лъалеб жо буго Рамли, Къасталани, ГIайнию, ибну БатIал, Сидию гIадал машгьурал гIалимзабаз цIияб моцI бихьиялъе гьарурал хIисабал къабул гьарулел рукIараблъи. Гьадиналго хIужаби ва далилал жеги рехсезе бегьула, амма бичIчIулев чиясе гьаб гIунги тIокIаб буго. "ХIисаб" гьабиялдалъун рамазан моцI бачIиналъе хIукму къотIизе бегьуларин чIаразда, кигIан бицаниги, далилал рехсаниги, гьеб рагIуларо.  Гьел хIадур руго жидер рагIиялда нахъвилълъунев аза-азар чияс рамазаналъул къиматал къоял риччазаризе, гьебгиха, хIадисалда абухъе, гIумруялъ ккуниги рецIизе хIалкIоларел. 
Дида лъаларо, щай нилъеца хас гьабун хIурматияв ибну ХIажариде  (рахIимагьуллагь) мугъчIвай гьабулебали, кIал кквеялъе хIисаб-гIелмуялдаса гьеб лъалез ва гьезда божулез пайда босизе бегьулин   имам Рамлияс абулебги букIаго. Гьел кIиялго цого даражаялъул гIалимзабилъидал рукIарал. "Фаваидул мадания" тIехьалда хъвалеб буго ХIазрамавталдаго, Шамалдаго ва курдаздаго цадахъ Дагъистаналъги ибну ХIажариде мугъчIвай цIикIкIун гьабулин. Рамлиясде цIикIкIун мугъчIвай гьабулин Йеменалъ, Мисриялъ. ХIижазалъулаз цого къагIидаялъ къабул гьабулин гьел кIиязулго рагIи ("Фаваидул мадания", 64 гьум.). Гьеб буго тарихиял лъугьа-бахъиназда ва гIадатазда бухьараб иш. Гьеб кколаро гьезул цоясдаса цIикIкIун цоясул лъай бугин абулеб жо.  
ШапигIияб мазгьабалъул кин хIукму къотIулебали бицунеб "Фаваидул мадания" тIехьалда (66 гьум.) Курдияс гьикъулеб буго ахираб заманалда кинал гIалимзабазул тIахьазда мугъчIвай гьабизе бегьулебилан. Гьениб кьун буго гьадинаб жавабги: Закаря Ансари, Ибну ХIажар, Рамли, Ширбинию, ибну Къасим, Зиядию ва Шабрамласию абун, ай кинаб бугониги хIукму къотIиялъе гьел авторазул тIахьазда мугъчIвай гьабизе бегьулин. Амма фатва (хIукму) къабул гьабиялъе цебесеб кьерда ругин ибну ХIажарил "ТухIфат" ва Рамлиясул "Нигьаят" тIахьал. Гьезул рагIабиги цоцазда дандекколареб бакIги батани, гьезул бокьарасда нахърилълъине бегьулин, гьев "таржихIалъулаздаса" (кинаб бугониги хIукму битIараб бугин рикIкIине ихтияр бугеб даража) ватичIони. "ТаржихIалъулаздаса" ватани, кIиявго авторасул тIахьазда гьоркьоса тIасабищизе бегьула жиндаго битIарабин ккараб пикру. 
Щибха абулеб бугеб Рамлияс "Нигьаяталда?"  Гьеб бугелъулха бокьарав имамас хIукму къотIиялъе пайда босизе бегьулеб тIехь. "ХIисабалда нахърилълъине бегьула ва гьесул кIал паризаяб рамазан моцIалъуллъунги рикIкIуна кьучIаб рагIиялда бан (мугIтамад). ХIатта кIал кквезе тIадаб буго  гьесда ва моцI цIилъанин гьес жинда бицарасдаги, ай гьесул рагIи битIараб букIиналда божарасда". Амма ваджиб тани, имам Рамлида нахърилълъунгIаги гьеб мунагьлъун кколеб бугогури!  Цогидал имамзабаз ваджибалъул бицунеб гьечIолъиялда тIад кIалъазе бакI гьечIо. Амма Рамли витIарав ватани, "хIисабалда" рекъон кIал кквечIезе ахираталда мунагь букIинехъин бугогури! 
Имам Рамлияс абулеб буго: "Гьикъанила, "хIисабалда" рекъон кида бегьулеб кIал кквезе: 1) гьеб букIин (моцI цIилъи) ва гьеб бихьизе букIин; 2) гьеб букIин, амма гьеб бихьизе рес гьечIолъи; 3) цIияб моцI букIин ва гьеб бихьизе рес букIин. Гъос жаваб кьунила, "хIисабалда" рекъон мугъчIвалила тIолабго лъабабго хIалалда". (ХIаваши Ширвани, ибну ХIажар, 4 т. 492 гьум.). Гьебго хъвалеб буго Рамлияс "Фатави Рамлиялдаги" (195 гьум.).
"Фаваидул Маданияталда" гьединго хъвалеб буго: "Ибну ХIажарида ва Рамлиясда гьоркьоб сундулъ бугониги дандеккунгутIи бугони, гьезул бокьарасда, ай цоясда хадув ине бегьула", - ян. Амма тIадаб, ай паризаяб тани, инсан мунагьалде ккола. Щакаб жо буго жакъа календаралда яги гьелда гьадин хъван бугин абурасда божуларев чи вати. Гьел киналго, кIал кквезе течIого, мунагьалде ккезаризе бегьулищ ва бищунго гIажаибаб жо, лъица кьезе бугеб жаваб?
Бищунго цIакъ ритIухъаблъун букIинаан моцI бихьидал гурони кIал кквезе бегьуларин абулез, "хIисабалда" божулездагIаги лъазабулебани, пуланаб къо кколин кIал кколеб тIоцебесеб къойилан. ХIадисул къудсиялда Аллагьас абулеб буго: "КIал буго Дие кколеб жо ва Дица кьола гьелъухъ ажруги", - ян. Гьелдалъун бичIчIулеб буго ккураб кIалалъухъ щолеб кири, нилъеда борцине кIоларебгIан, цIакъго кIудияб букIин. Гьединлъидал рамазан моцIалъул тIоцебесеб пуланаб къо бугин лъазабиялъул цIакъго жавабияб иш тIаде босараз, ахираб кIиго соналда жаниб рамазаналъул къимат тIадегIанаб цо къо гьоркьоб биччана. Гьез далиллъун бачунеб буго бусурбаби цолъизари мурад бугин абураб хIужа. ТIолабго дунялалде дандеги рахъун, щай нилъ цолъизе кколел, гьебго заманалда кигIан кIудиябги багьа кьун босизе щолареб рамазаналъул цо къоги биччан? ЛъикIаб гьечIищ нилъее, рамазаналъул цониги къоги биччачIого, цолъизе, гьелъие ихтиярги бугеб мехалда. Гъоркьиса Дагъистаналда тIоцебесеб кIалин абуни ккуна лъабго батIияб къоялъ. 
Дир хIисабалда, лъикIаб букIина, ибну ХIажарица хъвавухъе, руъят-лъайлъун рикIкIиналда нахърилълъине. Гьедин гьабуни, абухъего, бацIалги гIорцIун рукIинаан, гIиги сах-саламат хутIилаан, ибну ХIажарида нахърилълъаразе гьесул рагIиги букIинаан. Гьес хъвалеб буго: "Нагагь росас лъадуда абуни, дуда моцI бихьани, мун дир лъади кколарин ва, гьелда моцIги бихьичIони, амма цогидасда бихьани, ва гьелда гьеб бихьун букIинги лъани, гьебмехалда гьелда цIар ккола. Щайгурелъул, шаригIаталда рекъон, гьеб лъай - бихьилъун кколелъул". 
"Къуръаналъул ахIуде гIавамал кантIизари" абураб тIехьалда (3 т.) СагIид-апандияс хъвалеб буго кIал кквеялъулъ нилъ цолъизе риччазе гьечIин. Гьединги букIаго, ресго гьечIеб цолъизе ккеялъул бицунел рукIинчIого, лъикIаб гьечIищ кIванагIан гIемерав чияс рамазаналъул кIал борчIизе биччалареб хIал гьабизе.  
"ХIисабалда" мугъчIвай гьаби загIипаб рагIилъун рикIкIунин абуницин, имам Субукиясул рагIи ритIухъ гьабун, ибну ХIажарица хъваралда нахърилълъинеги бегьулагури: "МаслихIаталъе яги цоги кинаб бугониги пайдаяб гIиллаялъе гIоло загIипаб пикруялда рекъонцин муфтияс  хIукму къотIун батани, гьелда нахърилълъине бегьула" (ХIаваши Ширвани,  ТухIфатул мухтаж, 10 т. 110 гьум.).
Нужеда цебечIезабизего кIолищ хирияб  рамазан моцIалъул цо кIалалъул бакIалда, ахираталде щведал, чIобогояб бакI батани, кинаб хIал бусурманчиясул букIине бугебали? Щиб гьес гьабизе бугеб? Гьединаб "сайгъат" жиндиего гьабурав валагьизейищ гьев лъугьине вугев? Валагьизе лъугьинеги кватIун букIинарищ?
ХIисабалда нахърилълъун кIал кквезе лъикIабин абулаго, нилъеца Америка рагьулеб гьечIо, гьеб лъикIаблъун рикIкIана халкъазда гьоркьосел чанго гIелмиял мажлисазда ва чанго улкаялда хIалтIизеги гьабула. 
Гьаб макъала хъвана гIицIго вацал-яцазе насихIатлъун букIине ва бусурманчиясул цо кIалгIаги хвасар гьабизе кIвелародайин абураб хьулалъ. Вореги, гьаб дагIба-рагIиялде буссинабуге. Аллагьас гIакълуги тавпикъги кьеги битIараб нух кквезе! Амин!
ГIабдулжалил ГIумаханов

Автор: ГIабдулжалил ГIумаханов

Газета №: 19, от 19. 05. 2017 Месяц выхода номера газеты. Например января Год выхода номера газеты. Например 2012г.





Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь.
Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо войти на сайт под своим именем.

Комментарии:

Оставить комментарий

При использовании материалов сайта, активная гиперссылка на сайт Hakikat.Info обязательна!
При использовании материалов сайта в печатных СМИ, на ТВ, Радио - упоминание сайта обязательно!