Сделать домашней|Добавить в избранное
 
Главная » История - Тарих » Тарих хисизабизе бегьуларо, ритIухълъи цIунизе ккола
на правах рекламы

Тарих хисизабизе бегьуларо, ритIухълъи цIунизе ккола

  • Версия для печати
Добавил(а): istina от 12-05-2017, 11:17
Имам Шамилил ва гьесул бетIерлъиялда гъоркь ХIХ гIасруялда Северияб Кавказалъул халкъазул эркенлъиялъе ва чияда рачIолъиялъе гIоло унеб букIараб къеркьеялъул хIакъалъулъ рагъул гIахьалчагIаз, тарихчагIаз, хъвадарухъабаз хъвана гьебго гIасруялда, хъвана ХХ гIасруялда, хъвалеб буго ХХI гIасруялдаги. Гьеб бичIчIулеб жоги буго, щай абуни, дунялго хIайран гьабурав имам Шамилил, Кавказалдаго тIоцебе гьес гIуцIараб демократияб пачалихъ - Имаматалъул тарихалъул рагIа-ракьанде щун цIех-рех гьабун гьечIелъул. Жеги  гIасрабазги хъвазе буго гьев кIудияв инсанасул нухмалъиялда гъоркь унеб букIараб къеркьеялъул хIакъалъулъ.

Кавказалъул магIарулазул къеркьеялда, живго имам Шамилида хурхун цо-цо хIужаби, лъугьа-бахъинал хIакъикъаталдаса мекъи сверизарулелги камулел гьечIо. Гьелъул хIакъалъулъ ва цIалдолезе интерес бугел цогидалги суалалгун нижеца гара-чIвари гьабуна имам Шамилил заманалъулги, гьесул бетIерлъиялда унеб букIараб  къеркьеялъулги рахъалъ гIезегIан гIелмиял хIалтIаби хъварав, некIсиял умумузул араб тарихалде гIорхъи гьечIеб рокьи рекIелъ бессарав тарихиял гIелмабазул доктор ХIажимурад Доногъолгун.
Имам Шамилил ва гьесул бетIерлъиялда гъоркь ХIХ гIасруялда Северияб Кавказалъул халкъазул эркенлъиялъе ва чияда рачIолъиялъе гIоло унеб букIараб къеркьеялъул хIакъалъулъ рагъул гIахьалчагIаз, тарихчагIаз, хъвадарухъабаз хъвана гьебго гIасруялда, хъвана ХХ гIасруялда, хъвалеб буго ХХI гIасруялдаги. Гьеб бичIчIулеб жоги буго, щай абуни, дунялго хIайран гьабурав имам Шамилил, Кавказалдаго тIоцебе гьес гIуцIараб демократияб пачалихъ - Имаматалъул тарихалъул рагIа-ракьанде щун цIех-рех гьабун гьечIелъул. Жеги  гIасрабазги хъвазе буго гьев кIудияв инсанасул нухмалъиялда гъоркь унеб букIараб къеркьеялъул хIакъалъулъ.

Кавказалъул магIарулазул къеркьеялда, живго имам Шамилида хурхун цо-цо хIужаби, лъугьа-бахъинал хIакъикъаталдаса мекъи сверизарулелги камулел гьечIо. Гьелъул хIакъалъулъ ва цIалдолезе интерес бугел цогидалги суалалгун нижеца гара-чIвари гьабуна имам Шамилил заманалъулги, гьесул бетIерлъиялда унеб букIараб  къеркьеялъулги рахъалъ гIезегIан гIелмиял хIалтIаби хъварав, некIсиял умумузул араб тарихалде гIорхъи гьечIеб рокьи рекIелъ бессарав тарихиял гIелмабазул доктор ХIажимурад Доногъолгун.
- ХIажимурад, пачаясул Россиялъул генералзабаз, тарихчагIаз ГъунимагIарда имам Шамил асир гьавунин хъвараб, абураб жо жакъа къоялъги гIемерисел тарихчагIаз такрар гьабулеб буго. Нилъер заманалдаги цо-цо "бахIарзаз" абулеб буго  щайила гьединав багьадур асирлъуде аравилан. Гьеб рахъалъ дур пикру кинаб бугеб?
- Асирлъуде уна хъахIаб байрахъги борхун, рорхун эхеде квералгун. Рагъги къотIизе тун, гара-чIвариялде А. Барятинскиясухъе вилълъаян ГъунимагIарда Шамилихъе щулалъи ккураб Гъуниб росулъе чанго нухалъ вачIана полковник Лазарев. Ахирги Шамил дандчIваялде ана. Шамилида ракIалда букIана ахиралде щвезегIан вагъизе. Хваликьа, жиндирго гIумруялдаса хIинкъарав чи къоло щуго соналъ вагъуларо. Килщидаса би кIанцIаниги, вай-бабаян ахIулел гьанжесел цо-цо "экспертал" руго я хIакъикъат лъаларел, я лъазе бокьуларел, ялъуни гьелъие гIураб гIакълу, камиллъи гьечIел. ТIасагъунир цадахъ нахъе хутIарал гьалмагъзабазулги руччаби-лъималазулги гьариги къабул гьабун,  Шамил ана Барятинскиясухъе рагъ лъугIизе теялъул къотIи-къай гьабизе, ярагъги тIаса бахъичIого, рекIун чодагун. Лазаревас Шамилида абуна сардарас гьарулеб бугин рагъги лъугIизе тейин, рагIиги кьолеб бугин рагъухъабаздехун, муридзабаздехун хадубчIейги букIине гьечIин, дуего бокьухъе  мунги хIежалде виччазе вугин. Барятинскийгун дандчIвайдал,  гьес абула Шамилида дур суал жинда тIубазе кIоларин, гьеб пачаясул ихтияралда бугин. Шамилица гьеб бакIалдаго Лазаревасда хъачIго кIал гьикъула нилъер къотIи кинаб букIарабилан. Дун сардарасе мукIурав чи вугилан берал гIодоре руссинаруна гьес. Гьедин божуда рекIкI  гьабун, гьереси бицун, рагъ лъугIизе теялъул къотIи-къай гьабизеян ахIарав чи ккуна Шамил. ЦIар-рецц хирияв Барятинскияс хехго Петербургалде лъазабуна рагъги лъугIанин, Шамилги асир гьавунин. Пачаясги Барятинскиясе империялдаго тIоцебе фельдмаршаласул чинги кьуна. Гьанибго абизе ккола, Шамил ккун хадуб, 1860 соналда Дагъистаналда область гIуцIана. ХIакъикъаталдаги, Шамилил рагъулъ гIахьаллъараздехун щибго дагIба гьабичIо, магIарулал тана жидерго дингун, гIараб хъвай-хъвагIайгун, магIишатгун, мацIгун шаргIалда рекъон гIумруги гьабун. БатIияб суал буго хадубккун Дагъистаналда пачаясул Россиялъ халкъалда тIад кверщел цIикIкIинаби ва гьелъул хIасиллъун букIана 1877 соналда букIараб багъа-бачари. 1860 соналдаса 1880 соналде щвезегIан Дагъистан областалъул бетIерлъун вукIарав Меликовас  абулеб букIана Шамилил заманалъул чагIиги чIаго рукIаго, гIараб мацIги хIалтIулеб букIаго,  Дагъистан тIубанго мутIигI гьабураблъун рикIкIине бегьуларилан.
- Художник Горшельтица бахъараб сураталда гъоркь хъван буго гиназ Барятинскияс къабул гьавулев вугила асир гьавурав Шамилилан. Горшельт Гъуниб магIарда вукIаравищ? Сурат кида бахъараб? Цоги, Шамил вукIана къоло щуго соналъ  Россиялде данде вагъарав, гIурусал жалгоги мукIурав мустахIикъав дандияв. КигIан кIудияв тушман жидер вугониги инсан, рагъухъан хIисабалда гьез гьев рикIкIунаан. Барятинский гIодов чIун,  Шамил гьесда цеве эхетун чIун вихьизавун художникас ургъун бахъараб гьечIодай? 
- Дидагоги ккола художникас ургъунго бахъун бугин Барятинский кIодо гьавун гIадин гьеб сурат. Живго  немцав, Теодор Горшельт гIурус  аскаргун цадахъ ГъунимагIарда вукIана. Амма сурат гьес бахъун буго 1865 соналда, ай рагъ лъугIун анлъго соналдасан Александр Барятинскиясул вац Владимир Барятинскиясги гьарун. Гьелдасанги бичIчIулеб буго Барятинский кIодо гьавун вихьизави  художникасул мурад букIараблъи. Кин букIараб батаниги, А. Барятинскияс живго гIадинав рагъул бетIер гIодов чIун къабул гьавизе вукIинчIо, гьеб букIинаан живго гIодовегIан гьавилъун. ХIакъаб жо, Шамил гьес вахъун чIун  къабул гьавураблъи.
Художникас кин сурат бахъун батаниги, гьелъухъ балагьараб мехалда, бихьулеб буго аслияллъун Шамилги гьесда аскIов эхетарав ЧIикIаса Юнусги рукIин. Гьездехун асар, кIвар цIикIкIунеб буго сураталъухъ балагьараб мехалда.
- Ахирисеб щулалъилъун имам Шамилица ГъунимегIер щайдай тIаса бищараб, рукIанагури ЦIумада, ЦIунтIа мухъазда, Чачаналда жеги щулиял, рорхатал мугIрулги ругел бакIал?
- Ахиралде щвезегIан ГъунимагIарда имам Шамилгун вукIарав Гиничукьа Инквачилас бицанин абун Макъсуд ГIалихановас жиндирго тIехьалда хъвалеб буго, рагъул ахирисел  къоязда имамас абунила къоргъун, гуккун вачун вугин жив гьанивеян. ХIисаб гьабураб мехалъ, гIурусаз рагъ гьабичIого, хадуса хадур рачIун "тIовитIулев" вукIана имам Шамил ГъунимагIарде щвезегIан. БичIчIизе ккола кIиябго рахъалдасан кутакалда хIалтIулеб букIана разведка ва контрразведка. Гьелъие биччалеб гIарцуда, меседалда гIурусал барахщулел рукIинчIо. Батизе бегьула гIурусаз ричун росарал цо-цо наибзабазул малъа-хъваязда, гIакълабазда хадув Шамил ун ватизеги. Аллагьасда лъала кин гьеб ккарабали.
- "ХIакъикъат" газеталде рачIунел кагътазда, макъалабазда, цо-цо цIалдолез, тарихчагIаз Шамилица гIуцIараб пачалихъ Имаматалъул тахшагьарлъун букIанилан батIи-батIиял росаби рехсолел руго. Масала, гьединаллъун рехсолел руго Аргъвани, ЧIиркъатIа, ГIанди, ГIашилтIа ва цогидалги. Жалго тарихалъул  гIалимзабазул хIалтIабазулъги  батIи-батIиял росаби Имаматалъул тахшагьараллъун рихьизарун ратула. Киб букIараб Имаматалъул тахшагьар?
- Къоло анкьго соналъ вагъулаго, (имам ГъазимухIамадил заманалдасаго) магIарухъги Чачанлъиялдаги имам Шамил щвечIеб росу къанагIатги хутIун батиларо. Гьев аскаргун рещтIанщинаб росу  Имаматалъул тахшагьар букIунаро.
1845 соналде щвезегIан  Имаматалъул диванханаги цогидал административиял гIуцIабиги жанир ругеб, Шамилил халатбахъараб рещтIенги  букIараб, ай Имаматалъул тахшагьарлъун букIана Даргъо. Гьелдаса хадуб, ай 1859 соналде щвезегIан Ведено. Тахшагьараллъун рукIинчIо АхIулгохIги Гъунибги.
- Дагъистан гьанже буго Россиялъул тIей гьечIеб бутIалъун, цолъана къисмат. Жакъасеб къоялда дандеккун абулеб жойищ ялъуни унго-унголъун букIарабищ имам Шамилил васият пачаясул Россиягун ракълида, гьудуллъиялда рукIайин абураб?
- Жакъасеб къоялъухъ, гьанжесеб заманалъухъ балагьун, къимат кьезе бегьуларо араб мехалъе. Лъугьараб лъугьана, букIараб букIана. Тарих хисизабизе бегьуларо, ритIухълъи цIунизе ккола. Имам Шамилил гьединаб васият букIинчIо, гьелъул хIакъалъулъ бицараб, хъвараб кибниги хIужа, далилги гьечIо. 1991 соналда имам Шамил хваралдаса 120 сон тIубаялъул ракIалдещвезавиялъул тадбир тIобитIулаго, Шамилил фондалъул нухмалъулевлъун вукIарав Дибир МухIамадовас Авар театралда мажлис тIобитIулелъул гьесго хъвараб театралияб постановкаялда артистас Шамилил цIаралдасан абуна гьел рагIаби. Гьелдаса хадуб кIалъай берцинлъиялъе, докладазул кIвар цIикIкIиналъе, гьел-гьал мурадазе гIоло цо-цо политиказцин гьел  рехсезе лъугьана унго-унголъунги Шамилил васият букIараб гIадин.
- Имам Шамилил битIахъегояб наслуялъул чагIи ругодай, ратани кир гьел ругел?
- Шамилил вас ГъазимухIамадил яс йикIана ГIусманиязул империялъул ракьалда. Гьелъул лъимал, наслу батила Турциялда яги ГIарабалъ, гьезул лъалкI билана. Хадув пачаясул Россиялъул генераллъун вахъарав Шамилил вас МухIамадшапигIил чIужу йикIана татарай, гьелъие гьарурал кIиго ясги йикIана ПатIиматзагьра ва Написат. Написат ячун йикIана МахIач Дахадаевас. Гьезул лъимал рукIинчIо. МахIач чIван хадуб Написат Петербургалде ун гIумру гьабулей йикIана, хвана Ленинградалъул блокадаялда. ПатIиматзагьраца гIумру гьабулеб букIана Темир-Хан-Шураялда. Гьелъул букIана кIиго лъимер, гьезул хадусеб къисмат лъаларо.
Татарай ячиналде цебе МухIамадшапигIица ячун йикIана Хъумторхъалаялдаса лъарагIай, Жарият. Гьелъие гьавурав вас вукIана МухIамадзагьид. Гьесулги вас вукIана  ГъазимухIамад. ГъазимухIамадил вас вукIана ШапигI (Шафи). ШапигIил вас Темир гьабсагIаталда хъизангун гIумру гьабулев вуго Москваялда, хIалтIулев вуго банкалда. Темир вуго имам Шамилил бихьиназул рахъалъ наслуялъул цого-цо вугев чи.
- Къоло щуго соналъ гьединаб кIудияб империялде дандечIей гьабизе, дур пикруялда, киндай кIвараб Шамилида?
- Чадикъабги ратIликъабги заманалда умумузда рагъизеги бетIербахъи гьабизеги кIвей хIикмат буго. Доб мехалъ гIадамал рукIана рухIиябги физикиябги  рахъалъ къохIехьолел, кьураби гIадин къвакIарал. ХIисаб гьабе, чIунтизарулел росаби, чIвалел гIадамал, рухIулел  хурзал, харибакIал, кодоса бахъулеб гIи-боцIи… Эркенлъи хиралъиялъ къуват кьолеб букIанин абун гурого, гьеб гIажаиблъиялъе къимат кьун бажаруларо.
Гара-чIвари гьабуна 
Пайзула Пайзулаевас.

Автор: Пайзула Пайзулаевас.

Газета №: 18, от 12. 05. 2017 Месяц выхода номера газеты. Например января Год выхода номера газеты. Например 2012г.





Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь.
Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо войти на сайт под своим именем.

Комментарии:

Оставить комментарий

При использовании материалов сайта, активная гиперссылка на сайт Hakikat.Info обязательна!
При использовании материалов сайта в печатных СМИ, на ТВ, Радио - упоминание сайта обязательно!