Сделать домашней|Добавить в избранное
 
Главная » История - Тарих » Шамил багьадурасе бана кинацаго гьа...»
на правах рекламы

Шамил багьадурасе бана кинацаго гьа...»

  • Версия для печати
Добавил(а): istina от 3-02-2017, 11:06
Имам Шамилил бахIарчияб гIумруялъе сайгъат гьабураб бечедаб адабияталъухъ халгьабураб мехалда, ракIалде ккола, хутIун бугодайин гьев инсанасул хIакъалъулъ жеги нилъеда лъалареб жойилан. Амма, балагьидал, ратулел руго гьединал хIужаби, гьезда гьоркьоб Шамил имамлъун вищараб бакIалъул суалги. Абиларо, гьеб суал борхичIого тун бугин Кавказалъул рагъазул, Шамилил хIакъалъулъ хъварал цо-цо тIахьаздаги гIелмиял цIех-рехаздаги. Буго, амма гьениб гьечIо гьелда тIасан чIванкъотIараб, мухIканаб, киналго авторазул пикру дандеккараб жаваб. 
МухIканаб жаваб 
гьечIеб суал

Шамил Дагъистаналъул лъабабилев имамлъун вищиялъул хIакъалъулъ хъвана ХIХ гIасруялъулги гьанже заманалъулги автораз, масала, дагъистаниял Къарахъа МухIамад-ТIагьирица, Гьигьалъа ИманмухIамадица, Гъазигъумекиса ГIабдурахIманица, ЧIохъа ГIалихIажица, ГI.-ХI. Данияловас, М. ХIасангIалиевас, М.-Н. Ибрагьимовас, ХI.-М. Доногъоца, Ш. Гъазиевас, М. ХIамзаевас, гIурусал М. Н. Чичаговалъ, В. В. Дегоевас ва цогидазги. Гьеб хIужа рехсон буго "Муридизм ва Шамил" абураб жиндирго тIехьалда, 1859 соналда Петербургалда имамгун дандчIварав гIалимчи Мирза Казим-бегицаги.
Цо-цо автораз (ЧIохъа ГIалихIажи, М. Н. Чичагова, М.-Н. Ибрагьимов, Ш. Гъазиев, М. ХIамзаев) Шамил имамлъун вищараб бакIлъун бихьизабулеб буго ГIашилтIа росу. Гьедин, М.-Н. Ибрагьимовас хъвалеб буго: "Хьиндаллъиялъул ва цогидалги росабалъа гIалимзабиги гIадамалги ракIарана 1834 соналъул 19 сентябралда (2 октябралда) ГIашилтIа росулъе, Дагъистаналъул лъабабилев имам вищизе. Халкъалъул 37 вакил данделъараб мажлис ахIана ГIашилтIа росдада аскIоб "ГьоркьокIкIалахъ" абулеб бакIалда", - ян.
Гьеб кIвар бугеб тарихияб лъугьа-бахъин ГIакаро магIарда, "ГьоркьокIкIал" абулеб бакIалда кканилан хъвалеб буго Гъазигъумекиса ГIабдурахIманица, М. ХIасангIалиевас ва ХI.-М. Доногъоца.
Тарихияб хIакъикъатги гIелмуялъ ккураб нухги инкар гьабулаго,   Шамилие имамасул цIар щвеялда тIасан жиндирго хасаб пикру загьир гьабун буго тарихчи В. В. Дегоевас: "Шамилие имамасул рухIияб цIар щвеялъул шартIал жеги рагIа-ракьанде щун баян гьарун гьечIо. Цо-цо асараз тасдикъ гьабулеб буго хIакъикъаталдаги гьес жинцаго жиндиего кьунин гьеб цIарилан ва жинцаго живго лъазавунин имамлъунги, цогияз бихьизабулеб буго гьев халкъалъ вищанилан… Гьеб рахъалъ Шамилил "инагурациялъул" букIанин абизе бегьула демократияб ва лигитимияб гуреб хасият", - ан.

Гьигьалъа 
ИманмухIамадил хроника

ТIадехун рехсараздаса батIияб пикру загьир гьабун буго Шамил имамлъун вищиялъул хIакъалъулъ Гьигьалъа ИманмухIамадил хроникаялдаги ХI.-ГI. Данияловасулги "Имам Шамил" абураб тIехьалдаги. Балагьараб мехалда, жеги басмаялде бахъилалдего, ХI.-ГI. Данияловасе рес щун букIун буго гьигьалъисесул квералъ хъвараб асаргун лъай-хъвай гьабизе. Гьединаб хIасилалде нилъ рачунел руго гьев кIиявго авторас хъвараб дандеккураб мехалда: хIакъикъаталдаги гьеб буго цого текст!
Шамил имамлъун вищараб бакIалъул хIакъалъулъ хъварабщинаб жо цIалараб мехалда, бихьулеб буго Гьигьалъа ИманмухIамадил хроникаялда гIадин мухIканго, баянго, хIакъикъаталъе ритIухълъиги цIунун, гьев кIудияв инсанасулги, Дагъистаналъул ва Кавказалъул халкъазулги къисматалда жаниб жинца хасаб бакI ккураб тарихияб хIужаялъул хIакъалъулъ тIокIаб кибниги хъван гьечIеблъи. Цо рахъалъ гьелъие гIиллалъунги ккола живго ИманмухIамадги (1828-1918), гьесул эмен Къадиги, кIудияв эмен Къадиласул МухIамадги гъазаваталъул рагъазул жигарал гIахьалчагIилъунги гьезул нугIзаллъунги рукIараблъи. Гьедин, документалияб хIужалъун ккола, 1853 соналдаса байбихьун, имам Шамилица Гьигьалъа ИманмухIамад Бакълъухъги цогидал бакIаздаги наиблъун тIамун вукIараблъи. 
Кинха бицунеб бугеб Гьигьалъа ИманмухIамадил хроникаялда Шамил Дагъистаналъул лъабабилев имамлъун вищиялъулги вищараб бакIалъулги хIакъалъулъ? Гьес хъвалеб буго: "Цинги дол чагIи ракIарана ЧIиркъатIе, Шамилида имамасул цIарги чIвана, амма гьесие гьа базе, битIун абуни, бажаричIо. Щайгурелъул, бицен гьабулеб бакIалда доб мехалда рукIинчIо гIалимзаби, ай жал гIелмабазул ралъадазда релълъаралилан абизе бегьулел. Хадур гьел чагIи ЧIиркъатIаса къватIире рахъана ва, жидедаго цеве Шамилги гьавун, рилълъана…"

Харахьиб мажлис

Ахир-къадги гьел рачIана Харахьире. Гьениб, мухIканго абуни, херехьдерил КIудияб мажгиталда, гIуцIана Шамилица мажлис. Гьениб гьев цевехъанас, жинда цадахъ Харахьире рачIарал гIалимзабаздаги, кIудиял гIадамаздаги ва цогидаздаги гьарана жиндие гьа байилан. Шамилие гьеб къваригIун букIана жиндирго имамлъи ритIухъаблъун, шаргIалъул тIалабазда дандекколеблъун букIине. Гьеб мехалда херехьдерил КIудияб мажгиталда рукIарал гIалимзабазда гьоркьоб лъугьана дагIба. Гьезул цояз абулеб букIана Шамилие гьа базе бегьулилан. Цогияз - инкар гьабулеб букIана. Щивав гIалимчияс жиндирго пикраби тасдикъ гьаризе гIоло рачунел рукIана кьучIал далилал.
Гьеб кинабгоги бихьун, Шамилица ахирги абуна: "Ле, нилъер заманалъул гIалимзаби! Дида ккола нужер гьаркьал сабаблъун, гьаб ракIари гьаргьазе байбихьун бугин. Гьаб лъугьана цо хIасил кколареб, пайда гьечIеб жолъун. Гьединлъидал, нужги рази ратани, дие бокьилаан гьаниве Хъварщиса Загъалав ахIизе - нилъер заманалъул мужтагьид, кIудияв гIалимчи. РачIа, гьесда тIадкъазин гьеб, жинда сверухъ дагIба ккараб суал ва тIуранго гьесул хIукмуялдаги разилъизин нилъ!" - ан.
Харахьиб мажгиталде ракIарарал гIалимзаби разилъана Шамилица абуралда, ва гьеб мехалда гьес кагъат хъвана Хъварщиса Загъаласухъе. Гьевин абуни, жиндихъе кагъат щварабго, вачIана Харахьиве. 

Хъварщиса Загъалав

Херехьдерил КIудияб мажгиталде ракIарарал гIадамазда Загъалас абуна: "Ле, гIалимзаби! Нужеца биччан буго гъалатI, гьаниб борхараб суалалъул кьолболъан жиб бачIинеб бугеб. Гьединлъидалин нужер чIор щвечIеб гIечуда. Нужеда гьоркьоб дагIба-къец ккеялъе гIилла буго, гьаниб бицунеб букIиналъ бусурбабаз кIудияв имамасе, ай халипасе, МухIамадил - Аллагьасул илчиясул хIалтIи билълъинабулесе балеб гьаялъул хIакъалъулъ. Нужеда бичIчIун гьечIо, кIудияв имамасул ихтияралда ругел къуватаздаса тIураб бусурбабазул цо бутIа, кинаб хIалалде кколебали. ХIажат ккани, гьел гIадамазухъе щоларелъул нилъеца Аллагьасул илчиясул халиплъун жив рикIкIунесул кумек, гьесул гIемерал аскараздалъун", - илан. Жиндие хасиятаб къагIидаялда велъанхъана гьев ва абуна: "Лъабго бусурманчи сапаралде вахъунев мехалда, БетIергьанас бихьизабун буго гьезул кIигояс лъабабилев жидер кIудиявлъун гьавизе", - ян. Гьел рагIабиги абун, Загъалав вахъана, Аллагьасе реццги гьабун, Шамилил квер босана ва хадуб - БетIергьанасде хIузургун, гьесие жиндирго гьа бана". 
Имам Шамилил гIумруялда, гьесул бахIарчияб хIаракаталда хурхарабщинаб жо, хIатта гIиси-бикъинал хIужабицин цIакъ къиматал, хириял руго нилъее, щайгурелъул, гьез камил гьабула гьесул инсанасулаб ва рагъулаб тарих, гьез бечед гьабула гьев гьайбатав инсанасул хIакъалъулъ нилъер лъай. Гьединлъидал Шамил Дагъистаналъул имамлъун вищиялъулги, гьев вищараб къо-моцIалъулги, бакIалъулги кIудияб кIвар букIараб МугIрузул улкаялъул хадусеб тарихалъе, гьелъул халкъазул къисматалъе. Къоло щуго соналъ гьесул нухмалъиялда гъоркь магIарулазги цогидал халкъазги кIудияб империялде данде гьарурал рагъаз дунялалдаго цебе тасдикъ гьабуна гьезул бахIарчилъи, рагъулаб гьунар, сундаго барахщичIого, ватIаналъе, диналъе ва эркенлъиялъе гIоло гьезда рагъизе кIолеблъи.
АхIмад МуртазагIалиев

Автор: АхIмад МуртазагIалиев

Газета №: 4, от 3. 02. 2017 Месяц выхода номера газеты. Например января Год выхода номера газеты. Например 2012г.





Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь.
Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо войти на сайт под своим именем.

Комментарии:

Оставить комментарий

При использовании материалов сайта, активная гиперссылка на сайт Hakikat.Info обязательна!
При использовании материалов сайта в печатных СМИ, на ТВ, Радио - упоминание сайта обязательно!