Сделать домашней|Добавить в избранное
 
Главная » Религия - Дин ва гIумру » Бихьун ккве, бихьун биччай
на правах рекламы

Бихьун ккве, бихьун биччай

  • Версия для печати
Добавил(а): istina от 2-06-2015, 10:35

Щибаб соналъ, рамазан моцIалъул тIоцебесеб къо чIезабиялда ва кIалбиччалеб къоялда тIасан байбихьула батIи-батIиял харбал. Цояз Динияб идараялда нахъги рилълъун, гьез абураб къоялъ кIал ккола ва биччала. Цогидаз, батIи-батIиял календаразда рекъон чIезарула гьел къоял. Лъабабилез, цIакъго зани бегизабула ва жидерго гIакълу-хIукмуялда рекъон ккола кIал. ПалхIасил, Дагъистаналда къанагIатги букIунаро кинавго чияс цо къоялъ кIалги кколеб, цо къоялъ кIалги биччалеб къагIида. Исанаги шагIбан моцIалъулъго ккана тIоцебесеб къо чIезабиялъулъ рикьи.

Рамазан бачIиндал кин букIине­бали лъаларо. "Нурул-ислам" газе­талъ къватIире риччалел исламиял ка­лен­дараздайин абуни, щаялиго моцI цIилъулеб заман бихьизабун бу­кIуна цо къоялъ цебеккун. Гье­дин­лъидал, гIадамазул гIарзалги рукIуна щайин бегьулареб цо къо чIезабизе ва ща­йин гIадамал рикьалаби гьаризе тIа­мулелин абун. Гьеб суал кьуна ни­жеца "Нурул-ислам" газеталъул бе­тIе­рав редактор, ДРялъул муфтиясул наиб, гIалим МухIамад ХIажиевасе.   

- Бищун квеш ккараб иш буго гьеб ри­кьиялъ исламалъул тушбабазе бу­сур­бабазда тIад релъизе ва гьел мах­сароде кквезе рес кьолеб букIин. Ни­жеца календарал къватIире риччазе хIа­дурула анлъго моцIалъ цебе ва гьелъ нижее рес букIунаро календарь моцI цIилъиялда рекъон гьабичIого. Гьеб шаргIалдаги бегьулелъулха. Ни­жеца гьениб хъванги букIуна кален­даралда хъварабги имамас абулелдаги гьоркьоб батIалъи бугони ва кинаб къоялъ кквелебали лъаларого ругони, имамас абуралда нахърилълъайилан, дагIбаги гьабугейилан.

 "Бихьун ккве, бихьун биччай" абураб хIадисалъул магIна буго рама­зан моцI бачIин лъазе рес букIин, ай сабаб. ЦIияб моцI бихьи ккола рама­зан моцI бачIун букIин лъаялъе сабаб. Саба­балда хадуб лъугьун мурад бор­чIизе толевги гIакъилавлъун вукIи­на­ро.  Мисалалъе, дуе къваригIун буго по­ез­­далдаги рекIун Москваялде ине. По­езд бачIине букIин лъазе руго гIемерал са­бабал, гьезул цояб ккола борха­лъу­деги вахун поезд ба­чIунеб бугищали бихьизелъун ба­лагьи. Амма гьеб гу­ребги сабабал руго поезд бачIине бу­геб­лъи мухIканго лъазе кIолеб. Ми­са­ла­лъе, мухIканаб распи­сание. Бор­хал­ъу­де вахун балагьи, цо-цо мехалда хIа­л­тIичIого букIинеги бе­гьула. Масала, це­бе щиб бугониги ккеялдалъун яги ри­кIкIа­дасан бачIунеб цогидаб поезд ни­лъее къваригIарабин ккун. Поез­да­лъецин гьедин бугеб ме­халда, кинха бу­кIинареб щибаб лахI­зат къиматаб ра­мазан.

Бихьун кквейин гурого абизе рес доб мехалда букIинчIо. Гьеб гуреб къагIида бегьулареб букIарабани, абизе букIана бихьун гурого ккогейин. Амма гьедин абун гьечIо. Жакъа лъилго щаклъи гьечIо астрономазда азарго соналъ цебе моцI цIилъизе бугеб заман минут-секундалде гIунтIун мухIканго лъалеблъиялда. Гьединго хIадисалъ баян гьабулеб буго рама­за­налъул цониги къо биччарас тIолабго гIумруялъ кIал ккуниги гьеб бе­цIу­лареблъи, кириялъул рахъалъ.

Ибну ГIаббасидасан бицараб хIа­дисалда буго: "Свалат-салам лъеяв аварагасухъе вачIана гIарабияв ва жин­да моцI бихьанин абуна. Аварагас гьес­да гьикъана: "Дуца Аллагь цо ву­кIиналъе ва МухIаммад Гьесул Расул вукIиналъе нугIлъи гьабулищ?" - абун. Дос абуна гьабулин. Гьеб ме­хал­да свалат-салам лъеяв аварагас Би­лалида абуна какги ахIун гIадамазда метер кIал кколеб бугин лъазабе", - ян. Аварагас, тIоцеве вихьулев гIараби­ясда божун, киназдаго кIал кквезабун буго. КIиго шагьи бикъараб бакIал­даги кIиго гIадилав чиясул нугIлъи къваригIуна. Гьенибин абуни гIалхул гIарабиясул рагIуда божун бусурба­базда кIал кквезабун буго. Щайин абуни, рамазаналъул цохIо лахIза­талъулъцин нилъ нахърегIуларебгIан кIудияб хиралъи букIун. ШаргIалда рекъон, хIакъаб жо капуразда аскIоб батаниги, къабул гьабизе ккола. Аварагасул заманалда киб бугониги, хIатта пасикъасул нугIлъиял­да­лъун­ги моцI бихьани, нахъисеб къоялъ кIал кколаан.

"Ихтилафул матIалигI" - бакъ бакки­ялъулъ батIалъиялъул хабарго байбихьана МугIавият Шамалда ха­лифлъун вугеб мехалда. Гьедин би­цу­неб буго "СахIихIазда".

- Гьедин батани щайха нилъ ки­налго астрономазда нахърилълъу­на­рел?

- Щайгурелъул, жеги бихьун гуро­го кIал кквезего бегьуларин чIарал имамзаби ва гIалимзаби гIемер рукIун. Астрономаз абулеб буго: "ЦIияб моцI баккула цо лахIзаталда жаниб, амма бихьизе рес ккола Бакъги, МоцIги, Дунялги цо мухъде ккедал. Гьебги бищун цIикIкIун 14 сагIаталдасан бу­кIунеб буго. Киналго сагIтазул поя­сазда гьеб бихьи батIайиса букIуна. Гьеб инсанасда бихьиги моцIалдаса бакъ цебе тIерхьараб мехалъ букIуна". Гьелдасан баянлъулеб буго доб мехалда букIараб хIадис гьанже хIалтIизабуни, бусурбабазда гьоркьоб кIудияб рикьи ккезе букIин. ХIисаб гьа­бе, доб хIадис бачIараб мех букIана ГIа­рабазул бащдаб чIинкIиллъиял­дацин тIубанго, ай киналго бусурбаби рукIинчIеб заман. Гьанжейин абуни, бусурбаби дунялалда тIад киса-кирго руго. Мисалалъе, бусурбаби поляр­нияб кругалдаса тIадехун ккани, гьез щибха гьабизе кколеб? Лъабго мо­цIидасан гурого бихьулареб моцI би­хьизегIанищ чIелел?

Гьединлъидалин лъабавго имам ва ШафигIиясул мазгьабалъул гIеме­рисел имамзаби мукIурлъарал дуня­ла­лъул киб бакIалда моцI бихьаниги кIал кквезе ккеялъе. Гьелъги кьолеб бу­го киса-кирго ругел бусурбабаз кIал ккве­зе ккани, гьезие моцI бихьи шартI кко­ларин абураб магIна. Гьеб хIукму гьез гьабуна бусурбаби цолъиза­ри­зелъун. Гуребани, сагIтазул поясал ругебгIан къадаралъ рукIине ккелаан кIал кквезе байбихьулел къоял. Гьеб гьелдаги лъугIуларелъул, гьединго батIи-батIиял къояз кIодо гьаризе ккелаан ГIарафа ва Къурбан къоял. Къокъго абуни, тIубараб хIапу-чапур ккола.

- Какил хIукму кинха бугеб, гье­ди­наб хIисабалда рекъон как базе бегьу­лищха?

- Какил кIвар, кIалалде данде­ккун, гIемерго цIикIкIараб букIин лъаларев чи ватиларо. Амма бищун ку­такалда моцI бихьизе кколин ахI­долел имамзабаз как бала сагIтидеги балагьун, ай рузнамазда рекъон. Я има­му Нававияс, я ибну ХIажарица, яги имам Рамлияс, гьел ккола нилъер маз­гьабалъул мугIтамадал, ай мугъ­чIвалел гIалимзаби, изну кьоларо сагI­тиде балагьун как базе гIицIго рама­зан бачIин хIисабалдалъун чIезаби­ялде къияс гьабун (борцун) гурого. Гье­дин бихьи шартI бугин чIолез какги базе ккола сагIтихъ яги рузнамазухъ балагьичIого, бакъул рагIад борцунеб гIучIги бахъун чIезабун.

ШагIраниясул "Мизанул кубра" тIехьалда буго: "Киналго тIадрекъана цо бакIалда моцI бихьани, кибго кIал кквезе кколин абураб хIукмуялда", - ян. Гьедин абулел имамзабазул миса­лал гIемер руго. Амма цонигияв гьечIо киса-кибго моцI бихьун гурого кIал кквезе яги биччазе бегьуларин абулев. "Ихтилафул матIалигIиялъулъ" хи­лап батаниги, цадахъ моцI баккулеб, ай цого сагIтил поясалде ккараб ба­кIалда ругез кIал кквезе кколарин абу­лев цIар бугел имамзабазул цонигияв гьечIо. Нилъ руго СагIудиязул ГIа­раби­язулгун цо сагIтил поясалда. Гье­дин­лъидал, доз моцI бихьанин аби­дал, нилъ гьезда нахърилълъине кко­ла.

- ДагIба лъугIиялъе календаралда божулел щай нахърилълъунарел би­хьи­­зе кколезда хадур?

- Нус-нус соназул хIасилалда баян­лъараб жо буго нилъер гьаниб тIаби­гIиял хаслъабазе гIоло, мугIрул ру­кIун, накIкIал гIемер рукIиналъе гIоло нагагь гурого цIияб моцI бихьунгутIи. Гьеб гуребги, "руъят" -  беразда бихьи кко­­лин абураб гурого магIна гьечIин аби битIараб гьечIо. Имам Гъазали гIа­дав кIудияв гIалимасги абулеб буго гьеб бугила лъай абураб магIна. Гьеб тас­дикъ гьабула "Пил" сураталда Алла­гьас свалат-салам лъе­яв авара­гасда абиялъги, "алам тара…" - дуда би­хьичIищила дур Аллагьас пила­лъул бетIергьабазе гьабураб жо. Аб­рагьатил пилазулгун рагъ ккараб ме­халда сва­лат-салам лъеяв авараг жеги гьавун ву­кIинчIо. Гьениб чIванкъотIун абулеб бу­го руъят - лъай букIин.

- Дунялалъул гIалимзабаз щибха гьелда абулеб?

- 2013 соналда муфти АхIмад-хIа­жияс, Катаралда бугеб дунялалъулго гIалимзабазул цолъиялде  битIун букIана гIалимзабазул къокъа, кидал кIал кквезе кколебин абураб суалгун. Гьезие гьадинаб жаваб щун буго. КIал кквезе бегьула, цIияб моцI бихьун, бихьизе рес букIин хIисаб гьабун. Ху­тIараб бараб буго бакIалъул гIалим­за­ба­зул политикаялда. ХIакъикъа­тал­да­ги гьеб гьединги буго. Дагъис­танал­да руго щиб гьабунги Динияб идара­ял­даса батIаго гурого чIоларел цо-цо гIа­лим­заби. Гьединазги толаро цо къо­ялде рачIине.

1978 соналда Стамбулалда (Тур­ция), 1986 соналда Къагьиралда (Еги­пет), 1986 соналда ГIамманалда (Иор­да­ния) халкъазда гьоркьосел исла­ми­ял гIалимзабазул конфе­ренциязда цIи­яб моцI бихьиялда бан гьабуна гьа­динаб хIукму:

1. Рамазан моцIалъ кIал ккве­я­лъулъ "ихтилафул матIалигIиялъул" хал гьабичIого тезе ва цо бакIалда моцI бихьани киналго улкабазда кIал ккве­зе.

2. Рамазан моцIалъул байбихьи чIе­забизелъун астрономиялъул хIиса­бал­даса пайда боси битIараблъун чIе­за­бизе.

Гьединго, гъоркьиса Дагъистанал­де вачIарав Татарстаналъул муфти Камил СамигIулиница Северияб Кав­ка­залъул гIалимзабазул конферен­ци­ялда кIалъалаго абуна: "Россиялда ру­гел киналго татаразул муфтизаби ва имам­заби рекъана астрономияб хIи­сабалда цIияб моцIалда рекъон кIал ккве­зе", - ян.-

ТIарикъаталъул устарзаби кин балагьулел гьеб суалалъухъ?

- Аллагьас ладунияб гIелму кьурал тIарикъаталъул устарзабаз, ХIасан-афандиясдаса бахъараб, тIаса бищана гьадинаб къагIида: рогьиналде цо минуталъниги цебе календаралда моцI цIилъун бугони, нахъисеб къо рама­заналъул къолъун рикIкIине. Щайин абуни, гьедин гурого рес гьечIо багьа лъаларебгIан хирияб рамазаналъул къоял рорчIи гьукъизе. Амма гьез киданиги рагIи абичIо имамас моцI байбихьанин  лъазабиялда, жидецаго кIалги ккун руцIцIун чIолаан.

- Гьедин батани, жинда якъинго астрономаз абухъе моцI цIилъи би­тIараб букIин лъалев гIадатияв чиясда щиб гьабизе кколеб?

- ШафигIиязул аслияб тIехь - ТухI­фатул МухIтажалъул шарихI ХIава­ши Ширвани ва ибну Къасим (ибну ХIажар) ункъабилеб жилдалда, 493-абилеб гьумералда  хъвалеб буго: "ХIи­сабалда божулезда ва гьез би­ца­ралда божулезда тIадаб буго хIиса­бал­да рекъон кIал кквезе", - ян.

- Календаралда божуларев щивха жа­къа ватилев, цIакъго херал гIада­мал гурони. Гьединаз щиб гьабизе кко­леб, бихьун гурого кквеларилан чIа­рав имам вугони?

- Гьез руцIцIунги чIун, дагIбади­чIого жидецаго кIал кквела, гьедин гьабизе тIадаб буго гьезда ШафигIил мазгьа­бал­да.  Гьеб гуребги, жакъа гIе­ме­рисезухъ ру­го смартфонал ва гьезда жаниб чанго прог­рамма буго мухIканго моцIалъул хIал бихьизабулеб. Гьеб кколарищ би­хьи, бихьичIого гIола­резе?

- Цо-цо гIалимзабаз абулеб рагIана иб­ну ХIажарас бихьун гурого кквезе изну кьоларин. Дуца щиб гьелда аби­леб?

- БитIараб буго, ибну ХIажарас абулеб буго бихьун кквезе кколин. Дица ибну ХIажарасда щибго аби­ларо, амма гьесда ващадав имам Рам­лияс чIванкъотIун абулеб буго хIиса­бал­да божулес ва гьес бицаралда божу­лездаги тIадаб бугила хIисабалда ре­къон кIал кквезе.

- ЦIияб моцI бихьизе кколезулги, хIисабалдалъун бихьизе рес букIине кколезулги, гIицIго хIисабалда божу­лезулги киналха битIарал ругел?

- Жиде-жидер игIтикъадалда ре­къон лъабалго битIарал руго. Кин ккунги кIал кквезе ккола дагIбаги тун. Амма я кален­даралда, я муфтиясда, ялъ­уни гIарабия­зул улкабазда нахъ­ри­­лълъинчIого, шай­тIанги исла­ма­лъул тушбабиги рохизарун бу­сурбаби ри­­кьизарулел имамзаби ри­хьидал ракI унтулаха.

 


 

 

 


Автор: Гара-чIвари гьабуна МухIамадхIабиб МахIатIовас.

Газета №: 20, от 29. 05. 2015 Месяц выхода номера газеты. Например января Год выхода номера газеты. Например 2012г.





Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь.
Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо войти на сайт под своим именем.

Комментарии:

Оставить комментарий

При использовании материалов сайта, активная гиперссылка на сайт Hakikat.Info обязательна!
При использовании материалов сайта в печатных СМИ, на ТВ, Радио - упоминание сайта обязательно!